Май 31

Легенды і паданні

База дадзеных «Легенды і паданні» створана на аснове апытання жыхароў раёна старэй 80-ці гадоў, якія з’яўляюцца вуснымі носьбітамі гісторыі краю. На працягу апошніх гадоў вёўся збор і сістэматызацыя занатаваных успамінаў, якія з’яўляюцца каштоўнасцю нематэрыяльнай культуры мясцовасці. Было здзейснена 7 экспедыцый у буйныя і дробныя вёскі Астравеччыны. Многія рэчы былі занатаваны і сістэматызаваны ў БД.

Матэрыял падаецца ў алфавіце назваў легенд.

Па меры паступлення інфармацыі БД будзе папаўняцца новымі звесткамі.

А ўсё паны! (легенда пра вёску Філіпаны)

Адкуль пайшла Страча (легенда пра вёску Страча)

Адкуль у вёскі імя (легенда пра вёску Бабраўнікі)

Легенда пра вёскі Альгіняны і Ізабеліна

Легенда пра возера Альхоўскае

Бацяновая гара (легенда пра гару ў вёсцы Трокенікі)

Бліканская гара (легенда пра гару ў вёсцы Індрубка)

У купальскую ноч здараюцца цуды (легенда пра купальскую чараўніцу)

Легенда пра вёску Гайголі

Легенда пра вёску Новыя Якентаны

Вілія (легенда пра раку Вілія)

Легенда про деревню Ворняны

Легенда пра аграгарадок Гервяты

Глушачок (легенда пра возера ў вёсцы Вераб’і)

Легенда про деревню Ворона

Легенда про деревню Дубок

Дубы (паданне пра дуб на беразе ракі Страча)

Казка пра Астравец

Калі Бог адвядзе самагубства

Гісторыя вёскі Жукойні-Жалядскія

Легенда пра вёску Анелін

Легенда пра Астравец

Лесавічок і Рэха

Легенда про агрогородок Мали

Легенда про озеро Бык возле хутора Комаровщизна

Озеро-голубь напоминает о мире (легенда про озеро Голубь)

Легенда про Островецкого цмока

Откуда пошло название реки Вилия?

Паданне аб рацэ Лоша

Легенда пра возера Падкасцёлак бліз хутара Падкасцёлак

Пелегрында — «Мышыная нара» (Легенда пра вёску Пелегрында)

Легенда про Святоянский родник в Быстрице

Легенда пра Святы камень каля Вялікай Вёскі

Легенда про Сорочанские озера

Таямнiцы глухога возера (легенда пра возера Глухое)

Хлеб ператвараецца ў гадаў

Цудадзейная крынічка (легенда пра крынічку ў вёсцы Сыманэлі)

Чаму дзіця да года на руках носяць

Чортава балота (легенда пра балота каля вёскі Спонды)

Як пан на небе гасцяваў

Як шукалі паганскія скарбы

А ўсё паны!

(легенда пра вёску Філіпаны)

На Астравеччыне невялікая вёсачка носіць назву Філіпана. У суседнім, Смаргонскім раёне, ёсць Асіпаны і Шчопаны. Ад старажылаў з Філіпанаў я пачула такую легенду.

У гэтых краях і зараз лясоў хапае. А раней яны ўвогуле славіліся пушчамі, у якіх вадзілася шмат звяр’я. Мясцовыя паны любілі прыязджаць сюды на паляванне, як і любая мужчынская забава, уключала ў сябе застолле з моцнымі напіткамі. Вось у гэтай прыгожай мясціне і спыняліся паны, каб перакусіць ды выпіць кілішак-другі. Такую назву атрымала і вёска, дзе пілі паны – пілі паны, а потым Філіпаны. Падсілкаваўшыся, шляхта працягвала паляванне, каб потым у  цяністай дуброве перадыхнуць на мураве. Але хмель ужо моцна затуманьваў галовы, і бяседа атрымлівалася няскладнай, паны штораз перапытвалі адзін аднаго:

— Што, панове?

Узнікшую на гэтым месцы вёску так і назвалі – Шчопаны.

Пасля шляхта з галёканнем і крыкамі працягвала паляванне, каб на наступным прыпынку напіцца з крынічкі свежай вады. Вада была такая халодная, што паны, нагалёкаўшыся і напіўшыся, трацілі голас, асіпалі. Так і вёску назвалі – Асіпаны.

Наталія Валынец 

Гродзенская праўда, 2009г. 12 жніўня

Адкуль пайшла Страча

(легенда пра вёску Страча)

Крыху воддаль ад Полацкага траку, амаль на мяжы з Міншчынай раскінулася вёска Страча. Паблізу яе працякае аднайменная рэчка, якая бярэ пачатак з вельмі прыгожага возера Швакшты і ўпадае ў хуткаплынную Вілію.

Аб паходжанні назвы гэтай вёскі існуюць дзве версіі.

Першая грунтуецца на тым, што землі ў ваколіцах бедныя, неўрадлівыя – стратныя.

Дгугая версія выглядае больш прыгожай і паэтычнай, бо базуецца на даўнім паданні.

Даўней на месцы, дзе зараз стаіць будынак праўлення калгаса, размяшчаўся маёнтак пана Пашкевіча. Будаваўся ён з размахам, грошай пайшло шмат, і пан вымушаны быў залезці ў даўгі. Але гаспадарка ў яго не заладзілася, таму сваё фінансавае становішча пан Пашкевіч спадзяваўся паправіць, удала ажаніўшы свайго прыгажуна-сына і выдаўшы дачку за багатага жаніха. Сын, бравы афіцэр, выбраў сабе нявесту са знатнай, уплывовай сям’і. Пачалася падрыхтоўка да вяселля. Але раптоўна захварэла і памерла маці жаніха. Вяселле прыйшлося адкласці. За год усё памалу супакоілася, і падрыхтоўка аднавілася. Жаніх узяў водпуск на службе. Прайшлі праглядзіны, бацькі маладых аб усім дамовіліся і назначылі дзень вяселля. Але нечакана з немаведама якой хваробай жаніх злёг і больш ужо не падняўся. Гэтая вестка ўскалыхнула ўсю акругу. Для беднага бацькі страта  была непапраўная – рухнулі ўсе яго спадзяванні…

Прайшлі гады, падрасла любімая дачушка і стала на рэдкасць прыгожай. Ачуняла бацькоўскае сэрца, павесялелі вочы. Будучыня ўжо не здавалася такой змрочнай. Тым часам да красуні Пашкевічанкі пачалі засылаць сватоў блізкія і далёкія панічы. Адзін прыйшоўся-такі разумнай і прыгожай дзяўчыне даспадобы – гэткі ж разумны, а яшчэ – радавіты ды багаты. Маладыя людзі шчыра кахалі адзін аднаго, марылі аб сумесным жыцці.

Але ці то злы лёс, ці то нечы злы праклён чорнай хмарай навіс над панскім маёнткам: бязлітасная смерць забрала і ненаглядную дачушку. Ад гора Пашкевіч зусім страціў розум, стаў загаворвацца. Цэлымі днямі блукаў па палях ды лясах задуменны, маркотны. І нарэшце, грымнуў апошні ўдар: з чорным дымам сплыў у нябыт панскі маёнтак… Усё было страчана. Пан Пашкевіч распрадаў сялянам палі і сенажаці за боскую цану і з’ехаў адтуль назаўсёды. І засталася аб ім толькі памяць у народзе. А яшчэ, мажліва, назва вёскі – як адголосак тых сумных падзей даўніны.

М.Кляцоўскі

(Астравецкая праўда,1998 №32 с.3)

Адкуль у вёскі імя

(легенда пра вёску Бабраўнікі)

Сярод мясцовых жыхароў існуе наступная легенда ўзнікнення назвы вёскі: даўным-даўно ў гэтых мясцінах было шмат балот і сажалак, у якіх вадзілася мноства баброў. Адсюль і назва — Баброўнікі. Доўга яшчэ мясцовасць знаходзілася паміж непралазных балот, дзе тапілася не толькі жывёла, але і людзі.

(Запісана са слоў старажылаў)

Легенда пра вёскі Альгіняны і Ізабеліна

 Існуе легенда, што некалі гэтыя мясціны належылі пану ў якога было дзве дачкі: Ізабэла і Вольга. Пан раздзяліў зямлю: частку аддаў Ізабэле, а другую частку – Вользе. Ад імён гэтых паненак утварыліся назвы вёсак – Альгіняны і Ізабеліна.

http://be.convdocs.org

Легенда пра возера Альхоўскае

Здарылася гэта даўным-даўно, тады, калі Бог са святымі не грэбаваў сам-адзін рабіць усё ды хадзіць па зямлі сярод людзей, лічачы іх сабе роўнымі. Як бы там ні было, а парадак быў усюды. Баяліся тубыльцы нешта недарабіць, не выканаць, перайначыць па-свойму. А як жа ты тут пераменіш, калі яшчэ змрок на зямлю апусціцца не паспее, а Усявышні ўжо побач стаіць, глядзіць-высочвае, стараецца ўсё належным чынам ацаніць, каб потым перарабляць не давялося, бо і акрамя гэтага справы хапала. Спадабаецца праца, то не ўтрымаецца і адразу ж пахваліцца: “Малайчына, чалавеча, малайчына. Заўтра тады адпачывай”.

— Ды так атрымалася, – не ведаючы нават, як сябе паводзіць пасля такой пахвальбы, працаўнік спрабаваў даказаць, што яму няцяжка было ўсё да ладу давесці.

— Малайчына, малайчына, — гулі задаволеныя святыя Пятро ды Павел, якія звычайна заўсё суправаджалі Усявышняга падчас ягоных вандровак па тутэйшых ваколіцах.

Ішлі сабе далей, супакоеныя ды задаволеныя тым, што ёсць жа людзі, на якіх можна спадзявацца, нават кантраляваць іх няма патрэбы. А што ўжо глядзець, калі як сказана – так  і зроблена. Акінуцца, азірнуцца, а потым Бог і гаворыць, да святых звяртаючыся:

-Добра, што так усё ідзе. Так бы і надалей. Працавітыя тут людзі, добрыя ды спагадлівыя, не падвядуць і ў бядзе не пакінуць. Тут Усявышні спыніўся і кажа Пятру: “А чаго гэта мы цягаемся? Мне здаецца, што ўсюды парадак. Пара ўжо і адпачыць. Тут прама і прыпынімся. Зямля цёплая, сухая. Дажджу няма. Птушкі вунь як хораша спяваюць. Ляжам ды адпачнём”.

Толькі прыткнуліся, як Пятро адразу захроп. Неяк незаўважна і заснулі. Вядома, стаміліся за дзень, здарожыліся. Гэта ж  столькі дарог прайшлі, сколькіх людзей пахвалілі-заахвоцілі, а каго і, наадварот, паўшчувалі, каб не лайдачылі, за працу сумленна браліся.

Спалася ім так добра вось чаму: тады ж на зямлі ніякага гнюсу не было. Але каб жа яны ведалі, што нехта паблізу благое задумаў, дык абавязкова ўсё б прадугледзілі.

Так ужо здарылася, што зусім непадалёку ад той мясціны, дзе Бог са святымі  леглі спаць, аблюбаваў сабе ўтульную балаціну чорт. Сумна яму было аднаму, не ведаў куды сябе падзець. Даўно падладзіў да чалавека, каб яму насаліць, але той мала ўвагі звяртаў на ўсе гэтыя штучкі.

Абавязкова муж жонцы напомніць, раніцай на працу збіраючыся: “Глядзі там сёння… Не забывайся, бо чорта пацешыш”.

Працуюць муж з жонкай, потам абліваючыся, бо заўсёды людзям хлеб надзённы даваўся надта цяжка. А навокал рагоча нехта, свішча, стукае-грукоча ды фырчыць страшэнным голасам. Жанчына акінецца са страху, а муж дык і ўвагі ўвогуле не звяртае, адно, жонку супакойваючы, прамовіць: “Чорт выжыльваецца… Сумна яму аднаму… Вось і рвецца, каб на яго ўвагу звярнулі. Ды мне ўжо ягоныя штучкі надакучылі па самае горла. Нічога, зараз мы яго адвадзім. Пачакай крыху, няхай ён “спявае-выводзіць”, а я тым часам высачу, калі пільнасць страціць”.

Вядома справа, муж з жонкай завіхаюцца, але ж жанчына тым часам і за мужам нецярпліва сочыць, калі ж той чорта стане адважываць.

Вось і надарылася такая хвіліна, калі муж з жонкай ляда карчавалі. Гарэла ў іх вялікае вогнішча, на якім карчы ды дрэвы палілі, а чорт усё палохаў, палохаў іх ды і забыўся на асцярожнасць – надта наблізіўся да таго вогнішча (такая ўжо яго чартоўская натура, бо цікава яму ўсё, што навокал робіцца). Селянін гэта заўважыў і  жонцы шэпча: “Трымай напагатове вунь тую лазіну. Чорта грамаце вучыць будзем”.

Сцішыліся абое, працуюць. Чорт жа тыркае сваім носам ля вогнішча. Тут чалавек імгненна ўхапіў вялізную галавешку ды як садане ёю прама нячысціку ў вочы. Той як зараве ад болю, як заскача-закруціцца на адным месцы… Крычыць-верашчыць, ды цяпер ужо не дурэючы, не з людзей насміхаючыся, а ад таго, што яму на самай справе прыпякло. А чалавек крычыць жонцы: “Лазіну давай! Грамату ўбіваць стану!”

Падала яна мужу лазіну, а той пачаў з усяе сілы пярэсціць чорта, дык толькі пошчак па наваколлі панёсся. Лупіў да таго часу, пакуль чорт вочы  не прадраў ды не папёр як мага далей ад гэтага страшнага месца. Ляціць, дарогі не выбіраючы. І трэба ж было так здарыцца, што напароўся якраз на тое месца, дзе спыніліся Бог з Пятром і Паўлам адпачываць. Як раўне над іхнімі галовамі, то тыя ледзьве жывымі са страху засталіся. Пятро дык яшчэ паспеў лупянуць што было сілы чорта нагою ў азадак: “Каб ведаў, як палохаць!”

А той, куляючыся, правішчэў у адказ: “Я вам усім зраблю! І вам! І таму гіцлю з жонкаю! Колькі жыць будзеце, гэтулькі будзеце мяне ўспамінаць!”

Затрашчалі густым-густыя кусты, ды ўжо здалёку данеслася: “Усё роўна адпомшчу!” І  што ж вы думаеце? Сядзеў, сядзеў у гушчары і выдумаў ліха, ды яшчэ якое!

Працуе аднаго разу той чалавек з жонкай, як звычайна, ляда карчуючы, а тут як накінуцца на іх авадні ды слепні, якіх раней ніхто і не ведаў… І так доўжылася кожны дзень.

Прылёг неяк Бог са святымі па звычцы ў кустоўі, дык іх ледзьве камары ды слепні жыцця не пазбавілі.

-Вось чорт, вось нячысты! – не знаходзіў спакою Пятро. – Не забыўся пра сваё! Цяпер я яго заб’ю!

Забіў чорта – стрымаў слова. Канаючы, чорт ухапіўся за алешыну, якая адразу і пачырванела. Яе з таго самага часу і завуць не іначай як чартоўскім дрэвам.

Насеялася тых алешын мноства. Пазней ля іх возера ўтварылася, якое стала называцца Альхоўскае. І што самае галоўнае – вада ў ім чырванаватая, мабыць, як ад чортавай крыві.

Азёры Беларусі ў легендах і паданнях, 2003

Бацяновая гара

(легенда пра гару ў вёсцы Трокенікі)

Пра адну з маляўнічых мясцін Трокенік – «Бацяновую» гару, сярод мясцовых людзей, здаўна ходзіць легенда.

Было гэта яшчэ ў часы паншчыны.  На самым узвышшы гары стаяла вялікая разложыстая бяроза. На версе гэтай бярозы гняздзіліся буслы. Кожны год прыляталі буслы да роднага гнязда, каб выгадаваць дзетак.

Лютыя зімы былі ў той час. У адну з такіх зім, спілаваў бедны сялянін бярозу, на якой было гняздо буслоў, каб абагрэць сваю хату і сагрэць маленькіх дзетак.

Вясной прыляцелі буслы да свайго гнязда – а яго няма . Доўга кружылі яны над гарою, над вёскай  шукаючы сваю «хату», але так і не знайшлі.

Пасля гэтага выпадку, буслы ў Трокеніках доўгі час не гняздзіліся.

Мінула шмат гадоў з таго часу. Людзі і птушкі даўно забылі пра гэтае здарэнне, а  ў Трокеніках, як і некалі пачалі гняздзіцца буслы.

 (Запісана са слоў мясцовых жыхароў)

Бліканская гара

(легенда пра гару ў вёсцы Індрубка)

Далёкае дзяцінства. Рыхтуючыся да ўрока гісторыі, гартаем у бібліятэцы маляўнічую кнігу са здымкамі старажытных цэркваў і сабораў.

– Фэ, падумаеш, саборы, – моршчыць раптам нос сяброўка. – Вось у Індрубцы ёсць гара з патаемнымі дзвярамі, а пад ёй – вялізнае возера, у якое калісьці праваліўся каралеўскі палац. І яшчэ там заморскія кветкі, і падзямелле, і каштоўны скарб…

– Ды ну – палац, кветкі, – сумняваюся я. – Прыдумала ты ўсё.

– А вось і не прыдумала! Запытайся ў людзей!

І я пыталася. Адказы толькі распальвалі цікаўнасць. Таму праз шмат гадоў – а дакладней, на мінулым тыдні – мы з галоўным спецыялістам па архітэктуры і горадаўладкаванню Дзмітрыем Сільвестравічам Балтрукевічам накіраваліся ў Індрубку. Нам пашанцавала трапіць на такіх гасцінных і дасведчаных людзей, як мясцовыя старажылы Гэлена Казіміраўна і Фабіян Паўлавіч Голубы. Яны расказалі нам наступнае.

Па паданнях, шмат вякоў назад на Бліканскай гары (Бліканы – назва суседняй вёскі, ад якой сягоння засталося толькі некалькі двароў) стаяў прыгожы палац, дзе жыла каралева Бона. Але каралеву праклялі, і палац праваліўся пад зямлю. Яшчэ год семдзесят назад людзі заўважалі на гары агенчык свечкі і казалі, што ноччу там сядзіць прыгожая дзяўчына, якая просіць падарожных што-небудзь купіць ёй, а потым знікае. А іншыя сцвярджалі, што каралева Бона жыла зусім у іншым месцы, а на гары раней стаяў касцёл… Але ўсе бачылі там земляны вал, выкладзены брукам, дужа прыгожыя, нетутэйшыя кветкі і кусты, а таксама вузкую, невядомай глыбіні адтуліну, адкуль, калі кінуць манетку, чуўся звон, што давала падставы меркаваць аб скарбе. Пры польскай уладзе кавалак зямлі, куды ўваходзіла гара, набыў нехта Станкевіч. У яго хацелі адкупіць участак з зямлёй, каб правесці раскопкі, але пан не згадзіўся. А неўзабаве савецкімі ўладамі Станкевіч быў раскулачаны і вывезены ў Сібір, і аб раскопках больш не ўспаміналі. Праўда, доўгі час на гару наведваліся школьныя экскурсіі, вучні кідалі ў адтуліну манеткі… А потым адтуліну завалілі вялізным каменем ад бяды далей, брук зарос, і на гэтым усё скончылася . прыязджалі, аднак, пару раз аднекуль здалёк геолагі, але што вырашылі – невядома.

Пра падземнае возера і Голубы нічога сказаць не маглі. У настаўніцкіх жа колах мне даводзілася чуць наступнае: Сталічныя геолагі, правёўшы некаторыя даследаванні, быццам бы заявілі, што раскопкі Бліканскай гары рабіць нельга, бо пад ёй знаходзіцца вялізнае возера, адкуль выцякае мясцовая рэчка. Пры раскопках возера хлыне наверх і патопіць Індрубку з Бліканамі. Наколькі гэта праўда – невядома.

Уважліва выслухаўшы гаспадароў, мы з Фабіянам Паўлавічам у якасці гіда накіраваліся да гары. Знізу бачылася толькі невялікая яе частка, таму я прастадушна меркавала быць праз некалькі крокаў на вяршыне. Ды не тут тое было! За адным схілам ішоў другі і гэтак далей, так што прыйшлося адолець прыблізна вышыню 9-павярховага дома. А калі ўлічыць вельмі крутыя, ледзь не вертыкальныя адхоны, незлічоныя галіны кустоў, ляшчын, дубоў, залежы снегу, якія, нягледзячы на вясну ўнізе, тут моцна набіваліся ў боты, то становіцца зразумелым, чаму народная мудрасць сцвярджае: “Разумны на гару не пойдзе, разумны гару абойдзе!” І ўсё ж першыя пралескі на вяршыне, а таксама цудоўны краявід, які адкрыўся нам, каштавалі тых маленькіх ахвяр…

А зараз паслухаем каментарый спецыяліста.

– Плошча Бліканскай гары ў аснове – каля гектара, вышыня – 35-40 метраў, ды і то зямля значна абсыпалася, – гаворыць Дзмітрый Сільвестравіч Балтрукевіч. – прычым гара яўна насыпана спецыяльна, бо адкіды зямлі маюць выгляд двухступенчатага валу, тады як земляны прыгорак прыроднага паходжання ішоў бы  плаўна. Нічога не магу сказаць наконт падземнага возера і замка, які праваліўся – патрэбны спецыяльныя даследванні, на якія няма ніякай надзеі атрымаць грошы – дзе ты знойдзш зараз тых спонсараў? Ходзяць чуткі, што пры праверцы ўльтрагукам было ўстаноўлена, што гара складаецца з аднороднага слою пяску – значыць, ні аб вадзе, ні аб абломках замка гаворкі быць не можа. Але гэта толькі чуткі. Праўды ж ніхто не ведае. Нават у змястоўнай “Гісторыі архітэктуры Беларусі” майго настаўніка прафесара Чантурыя я не знайшоў ні слова аб Бліканскай гары.

Ад сябе дабаўлю наступнае. Як сведчыць гісторыя, раней на Беларусі аснову для палаца рабілі так: па краях палацавага пагорка ўзводзіўся шырокі абаронны вал (а то і два), насыпаны з пяску, культурнага слою і суглінку. У сярэдзіну для трываласці клаліся дубовыя і сасновыя бярвенні, а знешні схіл абкладваўся каменнямі. Якраз як у Бліканах – валы, брук… Сама сядзіба складалася часта з гаспадарчага палаца  царквы або касцёла – вось і становіцца зразумелым, чаму адны старажылы казалі пра палац, а другія – пра касцёл. Зразумела і наконт заморскіх раслін – яны ўпрыгожвалі двор і адтуліны – звычайна на тэрыторыі сядзібы меліся скляпы, сутарэнні, каменныя мяхі. А легенда аб праклятым палацы так нагадвае паданні аб затопленным горадзе з кнігі пра Нільса і дзікіх гусей, аб знікшай краіне Атлантыдзе – паданні, якія ўзніклі не на пустым месцы. Дыму без агню, як вядома, не бывае… Думаю, у выпадку з Бліканскай гарой таксама быў “агонь”. Чуткі мы ведаем. Праўду – пра возера, палац, скарб – не. Ці даведаемся калі?

Інэса Багдзевіч

У купальскую ноч здараюцца цуды

(легенда пра купальскую чараўніцу)

…Лецейка, цудоўная пара! Салаўі ўжо не пяюць – не да песень зараз, дзяцей гадуюць! Сёлета нязвыкла рана ўсталявалася сапраўднае лета – ужо ёсць грыбы і ягады, зёлкі зацвілі, не дачакаўшыся Купалля, а знакамітая купальская ноч была не толькі адной з самых кароткіх, але і самых светлых, бо амаль супадала з месячнай поўняй.

Мне ж успомнілася старое вясковае паданне пра чароўную купальскую ноч…

Малады мужычок, здаецца, Юзюком клікалі, блізка да купальскай поўначы вярнуўся з паездкі на Гялядню (бліжэйшую да вёскі чыгуначную станцыю), распрог каня і павёў на пашу. Там каня спутаў, зняў аброць і пайшоў нацянькі праз росныя квітнеючыя лугі і гаі ў свае Талюшаны. Выходзячы з алешніку на месячную паляну, аж прыпыніўся: настолькі прыгожае відовішча адкрылася! Ды раптам збоку пачулася нейкае бурчанне ці гаворка ціхая. Глянуў – і аслупянеў: незнаёмая маладая кабетка выйшла на месячнае святло, хуценька скінула сукню, скіндачку з галавы і засталася ва ўбранні пані Венеры – густыя валасы рассыпаліся па плячах, ахінуўшы яе да каленяў. Глядзіць Юзюк: што далей будзе? А кабетка выбрала з каша два збаны і нейкую місачку ці конаўку, перажагналася і нібы зачарпнула гэтай пасудзінкай расы з квітнеючых траў, зліла ў адзін са збанкоў, прымаўляючы: “Гэта табе, Божа”, махнула конаўкай і зліла ў другі, прымаўляючы: “А гэта мне, Божа!”

Юзюк аж разгубіўся – што ж рабіць ды што казаць? Нічога лепшага не прыдумаў, як правесці аброццю па расе да сябе ды ўсклікнуць: “ А гэта ўжо, мусіць, мне, Божа!” Кабетка з перапуду аж перакулілася, схапіла адзенне ды праз крапіву, забыўшыся пра посуд, падалася ў хмызняк. Юзюк жа, пасмейваючыся, рушыў да хаты і, павесіўшы мокрую аброць на калочак ў сянёх, заваліўся хутчэй спаць.

…Нараніцы прачнуўся ад здзіўлена-спалоханага крыку жонкі: “А дзе ж гэта цябе насіла?! А гляньце, што тут робіцца! Уставай хутчэй, падзівіся!”
Ускочыў мужык і – што бачыць? Аброць вісіць на калочку, дзе павесіў – над пустой ражкай (драўляным вядром). Але зараз вядро было паўнюткім малака, якое капала з аброці…

Перажагналіся яны з жонкай, перахрысцілі вядро з аброццю, але нічога не змянілася – малако ўсё цякло! Тут праз некалькі хвілін забомкалі касцельныя званы да святаянаўскай імшы і… малако перастала капаць, аброць адразу высахла, а ў вядры засталося поўна па верхні абручык.

Падзівіўшыся-параіўшыся, зразумелі Юзюк з жонкай, што  знянацку ноччу месячнай спудзіў ён купальскую чараўніцу-малочніцу, дачыніўшыся да яе чараў.

Такіх купальскіх казак, быліц, чароўных паданняў шмат у кожнай вёсцы, кожнай хаце – успамінайце толькі, людзі добрыя!

Астравецкая праўда 22.07.2013 

Стафан Казлоўскі

Легенда пра вёску Гайголі 

     Некалі ў гэтых мясцінах раслі вялікія лясы, на  месцы вёскі быў прыгожы гай. У той час яшчэ правілі паны, і калі чалавек чымсьці правініцца перад панам, то пан высылаў такіх бедных людзей  сюды ў гай. Былі сярод штрафнікоў млынар, каваль і іншыя. Так і нарадзілася вёска Гайголі.

(запісана са слоў Уладзіслава Паўлавіча Куке 9 ліпеня 2000 года)

Легенда пра вёску Новыя Якентаны

 Вёска Новыя Якентаны хоць і маленькая, але ў гэтай маленькай вёсачкі ёсць цікавая і захапляльная легенда. Здаецца, што цікавага можна даведацца? Хтосьці нават не ведае аб гэтай вёсачке, а калі чуў назву, то не ведае пра яе нічога. А я вось даведалася і знайшла легенду. Так …так… нават у такой вёсачке ёсць цікавае мінулае. З гэтай легенды я даведалася, што вёска Новыя Якентаны раней называлася  Бурлакі.

Паслухайце гэту цікавую легенду.

Быў тут калісьці панскі двор. Не надта багаты, але і не бедны. Гаспадарыў у ім пан Тодар Нарбут, вельмі добры чалавек. Ніколі міма чужога гора не пройдзе, паможа, а не здолее дапамагчы – то хоць паспачувае, і беднаму лепей становіцца. Можа, душу такую добрую ад нараджэння меў, а можа, самому даволі часта з ліхам – бядою даводзілася сустракацца.

Калі ў 1863 годзе пачалося вялікае паўстанне супраць царскіх, расійскіх войскаў,  ствараліся шматлікія атрады, вынішчаліся панскія сядзібы, асабліва тыя, дзе жылі расійскія дваране, якія прыехалі сюды, каб яшчэ болей прыгнятаць мясцовы люд. Затрымцелі паны, бо не было ім куды дзявацца – толькі ўцякаць у буйныя гарады, дзе стаялі вялікія гарнізоны войскаў і дзе можна было адчуваць сябе спакойна.

Мясцовы памешчык, не, не той стары Нарбут, а ягоны сын, Людвік, стварыў свой атрад. Ён служыў у царскім войску, даслужыўся да афіцэра, таму ведаў, як біцца з вайскоўцамі. Гэтаму і навучыў сваіх людзей, і зрабіў усё так добра, што неўзабаве за ягоную галаву царскія ўлады пачалі прызначаць вялікую суму грошай. Той Людвік спачатку сядзеў са сваімі хлопцамі ў бліжэйшым лесе і адтуль нападаў, а калі царскія ваяводы сабралі вялікае войска, то вымушаны быў далей адысці, папярэдзіўшы бацькоў і родных, якія сабраліся іх праводзіць:

— Абавязкова чакайце нас дома. Ці з перамогай, ці пабітых… Гэтак проста, уцякаючы ці хаваючыся, мы не вернемся, так і знайце. Б’ёмся мы за свой народ, за сваю зямлю, таму губляць нам няма чаго.

Спахмурнелі ўсе, жанчыны ды дзяўчаты нават заплакалі-загаласілі, бо развітваліся і не ведалі, ці сустрэнуцца з самымі дарагімі людзьмі. Але стары пан прыкрыкнуў сурова:

— Чаго гэта вы ўсхадзіліся! Не нябожчыкаў адпяваеце! Жывыя людзі перад вамі стаяць, а пакуль жывыя, то няма чаго іх заўчасна хаваць! Развітайцеся па-добраму, ды няхай хлопцы крочаць далей адсюль, пакуль казакі ці салдаты не наскочылі! Наплакацца яшчэ паспееце. Вы думаеце, ім лёгка адыходзіць, ім не хочацца плакаць? Ведаю я, бо сам мала ў маладосці дома жыў, як без радзімы блукаць недзе ўдалечыні. Але яны не пра сябе толькі думаюць, а пра ўсіх нас. За гэта і змагацца ідуць!

Адразу пасуравелі твары Нарбутавых паплечнікаў. Неўзабаве атрад рушыў у накірунку адвечнай пушчы, дзе людзей не проста было злавіць.

Добра даліся ў знакі царскім палкоўнікам паўстанцы. Спачатку расійцы ўсё пахваляліся, што Людвіка ў першым жа баі зловяць і, адлупцаваўшы добра лазою, прыгоняць без штаноў, каб гэтакім чынам прынізіць чалавечую годнасць. Але сказаць – адно, а выканаць – зусім другое. І самае галоўнае, што колькі войскаў  супраць іх ні накіроўвалі, лясныя змагары, нібы тая вада праз пальцы, прасочваліся. Тады афіцэры на сваіх падначаленых зло вымяшчалі ці на нешматлікіх палонных.

Хіба маглі царскія вайскоўцы забыцца на тое,  як у першым жа баі Нарбут захапіў у палон з дзесятак іхніх салдатаў і афіцэраў? Яны ж спадзяваліся, што гэтыя звычайныя мужыкі і ваяваць не ўмеюць. З касою ці з плугам упраўляюцца – яшчэ куды ні ішло, а са стрэльбай – гэта ўжо прывілея вайскоўцаў. Думалі – разважалі і нават прадугледзець такога канфузу не маглі. Схапілі лясныя змагары і таго афіцэра, які пахваляўся, што асабіста сам голага Нарбута да штаба прыгоніць. Паказаў ім на яго нехта з простых салдат. А трэба сказаць, што супраць  радавых Людвік нічога не меў, ніколі не караў іх – ні спачатку, ні потым, бо ведаў, што простыя людзі не па сваёй волі сюды палезлі.

— Хто гэта мяне хацеў адлупцаваць? Выходзь сам! – гучна прамовіў Людвік.

Афіцэры стаялі, цесна збіўшыся ў натоўп.

— Што, забыліся пра ўласны гонар?! Толькі і можаце, што невінаватых людзей катаваць ды страляць? Перш чым пахвалявацца, думаць трэба. Ну, дык  хто мне пагражаў?! Смеласці не хапае прызнацца?

Наперад зрабіў крок збялелы афіцэр.

— Дык вось які ты страшны? Я думаў, што гэта нейкі блазнюк, які яшчэ і пораху не нюхаў, пагражае, выхваляецца, а ты ж ужо чалавек у гадах і да гэткага дакаціўся! Хлопцы! Пакажыце яму!

Здаравенныя паўстанцы ўхапілі афіцэра за рукі і павалаклі да бліжэйшага дрэва. Ён падумаў было, што вешаць, і ў думках ужо развітваўся з жыццём, але праз хвіліну па яго голаму азадку надзвычай дружна скакалі гнуткія лазовыя дубцы. Афіцэр трываў, але потым загарлаў:

— Перавешаю! Усіх перавешаю!

— Усіх не перавешаеш! – спакойна адказаў яму Нарбут. – Хлопцы, нешта вы слабавата стараецеся, раз ён вам яшчэ і пагражае!

Тых не трэба было надта ўпрошчваць. Як далі ў панскі азадак, то ўжо не паграджаў афіцэр, а літасці прасіў. Адлупцавалі яго добра і адпусцілі.

— Ідзі ў свой штаб і скажы там, што мы нікога не хацелі забіваць. Гэта вы прыйшлі, каб паланіць наш гаротны край, каб здзеквацца з нашага народа. Нам нічога іншага не заставалася, як бараніцца. І робім мы гэта, як умеем, па-свойму! Ідзі і пра ўсё раскажы, каб ведалі, што нас шапкамі не закідаць, што мы за сябе пастаім!

Не дайшоў той афіцэр да штаба. На першай жа салдацкай заставе яго апранулі і пакінулі пераначаваць, а калі ўсё сцішалася, ён павесіўся.

Людвік са сваімі хлопцамі доўга гуляў па навакольных лясах. І доўжылася гэта да таго часу, пакуль не выдаў яго здраднік і не прывёў пераапранутых расійцаў амаль у самы лагер. Паўстанцы якраз чакалі вяскоўцаў з ежай і спачатку падумалі, што гэта ідуць яны, а калі ачомаліся, то было позна – іх пачалі расстрэльваць ва ўпор. Тады і загінуў мужны Людвік.

Адпомсцілі і старому Нарбуту: двор спалілі, а сям’ю раскідалі па розных губернях. Сам ён неўзабаве памёр у Вільні, куды яго выслалі пад нагляд паліцыі.

Царскім чыноўнікам трэба было неяк умацоўваць сваю ўладу ў гэтых мясцінах, таму яны прывезлі сюды бурлакоў – перасяленцаў з Пскоўскай і Чарнігаўскай губерній, паабяцаўшы, што за зямлю яны плаціць не будуць. Вёску, якая ўтварылася, назвалі Царская Мар’яўка, а зямлю вакол яе падзялілі на 14 роўных участкаў – колькі сем’яў, столькі і надзелаў.

Але жылі тут бурлакі нядоўга. Абяцанкі абяцанкамі, а за зямлю ўсё ж плату запатрабавалі. А чым было плаціць? І пачалі бурлакі прадаваць яе, а самі рушылі дамоў. І пасяліліся тут нашы людзі – са Смаргоншчыны, з Ашмян, вілейскія, і называлі вёску  Бурлакамі. У 1918 годзе прыйшлі сюды немцы, і з’явілася другая назва – Новыя Якентаны. А самі мы яшчэ і цяпер гаворым:

—         Куды ідзеш?

—         У Бурлакі.

—         Адкуль?

—         З Бурлакоў.

Вось такая цікавая легенда.

 http://be.convdocs.org/

Вілія

(легенда пра раку Вілія)

Мне мая прабабка распавядала пра тое святое каханне. Здарылася ўсё надта даўно. Калі Бог і святыя па зямлі сярод людзей хадзілі ды сачылі за парадкам, каб нічога паблагому не пайшло. Жылі ў нашых мясцінах хлопец з дзяўчынай. Хлопца таго звалі Сцяпанам, а дзяўчыну – Вяллянай. Хлопец яе шчыра кахаў, а дзяўчына ўсё жартачкамі ды кпінамі ад яго адмаўлялася – адсмейвалася. Тут бы і з жалезным сэрцам чалавек не вытрымаў. Неяк вечарам запытаўся ён у дзяўчыны, ці кахае яна. Каб жа Вялляна падумала, чым справа можа скончыцца. А тут прагучаў гарэзны адказ: “Ой, Сцяпанка, ты на сябе паглядзі?! Нос кірпаты, рукі доўгія, ростам не выйшаў…”. Яна і не думала нават, што хлопец усё ўсур’ёз прыме, на жарты не скіне.

Як толькі дзяўчына такое сказала, спахмурнеў Сцяпан. Той жа ноччу пайшоў на перакрыжаванне дарог і стаў прасіць чорта, каб дапамог яму перацягнуць на свой бок гардзячку-дзяўчыну. А чорт узамен папрасіў, каб ён разбіў на камені свой нацельны крыжык. Як толькі хлопец замахнуўся на святы крыж, раптоўна раздаўся ўдар грому, і пярун спапяліў яго. На тым месцы, дзе зусім нядаўна стаяў Сцяпан, з’явіўся вялікі камень. А Вялляна адумалася, пайшла шукаць свайго каханага, пашкадавала, што, не падумаўшы, сказала. І нехта падказаў ёй, што здарылася з хлопцам. Прыйшла тады да каменя і пачала плакаць горкімі слязьмі. А раніцай на тым самым  месцы з зямлі выбілася ручаінка, якая паступова пашыралася і стала рэчкай, а назву займела ад Вялляны – Вілія.

А.Ненадавец

Легенда про деревню Ворняны

В деревне Ворняны находится единственный в республике разводной мост, ведущий на остров, где возвышается четырехэтажная башня. Старинное сооружение имеет свою легенду, которая гласит о несчастной любви сына владелицы поместья и гувернантки. Не получив согласие на брак, девушка утопилась в пруду. Возведенная башня стала символом их любви. Теперь остров на озере и башню часто посещают молодожены. Ворняны также примечательны исторической частью, где хорошо сохранились старинные дома аптекаря и ксендза, католический костел и парк. Вдоль его границ расположены одинаковые домики, соединенные арками. До 1940-х годов в них проживали евреи.

 http://tochka-na-karte.ru

Легенда пра аграгарадок Гервяты

«Аб тым, што Гервяты маглі быць вялікакняскім уладаннем, можна даведацца з “Кронікі” Мацея Стрыйкоўскага, выдадзенай у 1574 годзе і шмат у чым заснаванай на легендах і міфах старажытных летапісаў. Стрыйкоўскі паведамляў, што ў 1271 годзе нейкі вялікі князь літоўскі Гермонт заснаваў у сваіх уладаннях паселішча і даў яму ў свой гонар назву Гермонты, якія затым сталі зваць Гярвятамі. Вядома, вялікі князь Гермонт – легендарны персанаж, які, відаць, ніколі не існаваў, але апісаная падзея ўскосна пацвярджае тое, што Гярвятамі валодалі вялікія князі, адзін з іх, Жыгімонт Кейстутавіч, і падараваў іх, не ўказаўшы назвы ў дакуменце, віленскаму біскупу.»

От балтской основы gerve — журавль (птица – grus)

Па звестках, сабраных бібліятэкарам Л. Ю. Пазлевіч

Глушачок

(легенда пра возера ў вёсцы Вераб’і)

Каля вёскі Вераб’і ў Спондаўскім сельсавеце ёсць глухое зарослае возера. Мясцовыя жыхары яго так і завуць – Глушачок. Калісьці яно было вялікім і  глыбокім. Рыбакі не раз спрабавалі вымераць глыбіню: звязвалі  жэрдкі, але дна ніколі не даставалі.

Старажылы расказваюць, што даўным-даўно ля возера, на невялікім паўвостраве стаяў касцёл. Аднойчы, пасля моцнай навальніцы, ён праваліўся пад зямлю, а на яго месцы ўзнікла гладкая паверхня возера. Здаралася, што ў сеткі рыбакоў разам з рыбай траплялі крыжыкі, абломкі драўляных скульптур, дошкі. Зараз тут водзіцца многа чапляў, растуць журавіны. Але збіраць іх ходзяць толькі тыя, хто добра ведае, як абмінуць багністыя месцы.                                     

Іаланта Валуевіч

(Родная прырода, 2006г. №10)

Легенда про деревню Ворона

Деревня Ворона (Островецкий район): Здесь жили шляхтичи Чижи, жизнь которых, возможно, легла в основу пьесы «Король Лир» Уильяма Шекспира

Деревня Ворона находится в Островецком районе Гродненской области бывшего Великого княжества Литовского, а сегодня в Республике Беларусь. Название этой деревни происходит от птицы, обычной черной птицы, которая летает рядом и каркает. Но ученые не соглашаются. Они говорят, что название этой деревни происходит от слова «ворны» (пахотный — прим. редактора). Это значит, что здесь было много пашен, где можно было пахать и рожь сеять. А еще один ученый сказал, что, возможно, название этой деревни происходит от слова «вароўны», что значит «охранник».

Раньше никаких границ не было. Сейчас сделали визы, «шенген». Уже в Вильнюс не попасть — в нашу бывшую столицу. А когда-то вся эта территория называлась Виленским краем.

Историческая справка. Виленский край. Название земель северно-западной Беларуси и южно-восточной Литвы, известное еще с конца первого тысячелетия, когда предками современных белорусов кривичами была основана древняя Вильня, которая называлась Кривгородом. Впервые Виленщина упоминается в летописи от 1128 года, когда Мстислав, киевский князь, напал на земли кривичей. И жители Вильни выбрали своим князем Ростислава Рогволодовича, внука известного полоцкого князя Всеслава Чародея. Во время Великого княжества Литовского Виленский край был одним из самых развитых регионов. Выходцы из него повлияли на судьбу сегодняшней Беларуси. Здесь жили и работали Франциск Скорина, Лев Сапега, Лаврентий Зизаний, Кастусь Калиновский, братья Иван и Антон Луцкевичи, Вацлав Ластовский и многие другие. В середине 1920 года польско-белорусские дивизии под начальством генерала Люциана Желиговского захватили Вильню и Виленский край, где была создана Республика Срединная Литва. 20 февраля 1922 года были проведены выборы, по итогам которых Виленщина присоединилась к Польше. 19 сентября 1939 года бывший Виленский край занимает Красная Армия. Большая его часть была передана Литве.

История, похожая на пьесу Шекспира «Король Лир», началась в начале 16 века. Наш князь Жигимонт Старый подарил все эти пахотные земли Войцеху Чижу. Войцех Чиж здесь поселился со своей женой Марылей, в будущем у них родились четыре сына. После смерти Войцеха все перешло к Марыле. А она разделила земли между сыновьями и оставила себе небольшой кусок земли. Получилось, как и у короля Лира, который думал, что будут присматривать за ним в старости. Но сыновья остались недовольны тем, как мать поделила земли, считали, что ей досталась лучшая земля. Четверо сыновей зимним утром приехали в Ворону к матери и потребовали, чтобы она отдала свои земли, иначе они ее людей убьют. Марыля отправилась к судье, но он не смог ей помочь. Говорят, что старая Марыля скиталась по чужим землям, чужим людям. Позже один ее сын Станислав сжалился над матерью, взял ее к себе доживать свой век. И Станислав Чиж стал позже владеть этой Вороной. И эта история, как сыновья свою мать из дома выгнали и землю отобрали, облетела все Великое княжество Литовское. А между ВКЛ и Британией были хорошие отношения, и наши шляхтичи частенько бывали там при королевском дворе, может быть, где-то рассказали эту историю. А Шекспир ее услышал и переделал.

Очень много тайн хранит эта деревня Ворона и разных нераскрытых историй. До сегодняшнего дня никто не может точно сказать, кто и когда построил в Вороне костел Святого Юрия. Вся путаница из-за того, что в 16 веке Ворону часто называли Ворняны, как называется соседняя деревня, которая находится в трех километрах от Вороны. На Островетчине когда-то было три деревни Ворняны. А название этой деревни закрепилось только во второй половине 17 века. Поэтому история постройки этого храма полна противоречий.

По одной из версий, этот костел строился не как костел, а как кальвинистский собор, протестантская церковь. Построили эту церковь над озером еще в 17 веке. И этому храму уже больше трехсот лет. В советское время храм был разрушен, остались одни стены. Но местные парафияне и ксендз Сдислав Пикуля храм обновили, и он действует до сих пор.

В 17 веке, когда здесь была построена протестантская церковь, то на Островетчине было множество кальвинистских сборов, местная шляхта тогда очень поддерживала реформаторское движение.

Историческая справкаРеформация (от. лат. reformatio — исправление, восстановление). Широкое гражданское и религиозное движение, которое началось с деятельности Яна Гуса в Чехии и Мартина Лютера в Германии. Оно возникло как протест. Отсюда и другое название — протестантство. Против католического костела, массовой продажи индульгенций, моральной распущенности иерархов костела, неоправданной жесткой костельной дисциплины, строгого подчинения Папе Римскому. В 16 веке реформационное учение охватило широкие круги граждан. Наиболее распространенными течениями протестантизма в Великом княжестве Литовском были кальвинизм и лютеранство. Протестантами были многие государственные и политические деятели, богословы, философы, писатели. Николай Радзивилл Черный,Астафий Волович, Лев Сапега, Симон Будный, Василь Тяпинский, Соломон Рысинский и многие другие. Реформаторы построили около 250 кальвинистских сборов и лютеранских церквей, основали несколько десятков начальных школ в Бресте, Несвиже, Вильне, Ошмянах, Слуцке. Работали протестантские типографии, где в 16–17 веках были напечатаны сотни произведений отечественных и иностранных авторов на белорусском, польском, латинском и греческом языках.

Костел Святого Юрия был очень богатым, ему принадлежало много земель, а на озере когда-то стояла водяная мельница, которая также принадлежала костелу. Но колеса мельницы уже не крутятся, от нее остались одни камни.

У жителей Вороны есть легенда. Во время Северной войны здесь побывал Петр I. И именно здесь он впервые попробовал картошку. У нас в то время картофель рос на каждом огороде, а в России о нем еще никто не знал. Считают, что Петр I из Голландии в Россию прислал мешок картофеля, передав с Меньшиковым. А воронянцы говорят, что если бы не их Ворона, то россияне долго бы еще вареной картошки не смаковали.

Во время восстания Тадеуша Костюшко на Островетчине действовали отряды полковника Якуба Ясинского, республиканца, который мечтал о прогрессивных реформах, отмене крепостного права. Он хотел, чтобы народ Речи Посполитой пользовался равными правами. Считается, что именно на этих землях впервые крестьяне так сильно поддержали шляхту, выйдя на бой с косами.

В 1794 году здесь шли жестокие бои отрядов Якуба Ясинского с царскими карателями полковника Деева. Силы, конечно, были не равны. Но несмотря ни на что, бои шли по шесть часов. Повстанцы сдерживали врага больше месяца. Много людей погибло. Среди них был и брат Якуба Ясинского Язеп Ясинский. Позже отряды повстанцев отступили к Вильне. Но и сегодня помнят подвиг своих дедов.

Историческая справкаЯкуб Ясинский. Родился 24 июля 1759 года в Венглеве Познанского воеводства. Военный и политический деятель, поэт, один из руководителей освободительного восстания 1794 года. В 1783 году окончил Кадетский корпус в Варшаве. А через шесть лет по приказу короля Станислава Августа Понятовского возглавил корпус инженеров войска ВКЛ. 3 мая 1794 года назначен генеральным командующим протестантскими войсками Великого княжества Литовского. Отряд Ясинского, большую часть которого составляли белорусские крестьяне, разгромил русских под Ошмянами. За эту победу он получил от Тадеуша Костюшки звание генерал-лейтенанта. Якуб Ясинский был сторонником идей Великой французской революции. Выступал за упразднение крепостного права, установления классового равноправия. Имея поэтические способности, Ясинский был автором патриотических произведений, среди которых есть написанные на белорусском языке. Они приобрели популярность в войске под названием «Песни белорусских солдат». За обвинение в литвинско-белорусском сепаратизме и революционном радикализме был отозван с должности руководителя повстанческими войсками Великого княжества Литовского. Генерал-лейтенант Якуб Ясинский погиб во время обороны Варшавы от войск российского фельдмаршала Суворова.

Во время Первой мировой войны возле Вороны проходила линия фронта. В боях погибло много солдат и русской, и немецкой армии. И около Вороны, в поле, остались памятники тех событий.

 http://www.ctv.by

Легенда про деревню Дубок

Деревня Дубок, Гродненская область — на этом месте когда-то была священная дубрава, в которой молились язычники.

Деревня Дубок, Островецкий район, Гродненская область. Сразу становится понятно, в честь чего названа эта деревня – в честь царь-дерева, богатыря дуба. Когда-то дуб использовали при строительстве кораблей, на дубовых досках рисовали образа и картины, из него вырезали скульптуры. Для этого вырубались целые дубравы. В Европе дубы скоро кончились, да и не было их там особенно много никогда. Поэтому вся Европа за этим ценным деревом кинулась к нам.

Именно в Великом княжестве Литовском росли вековые дубравы. Вот и начали наши князья приторговывать этим деревом. А вот времена колхозов дубы могли рубить просто на дрова. Потому и остались сегодня лишь единицы вековых богатырей. Такой есть и в Дубке. Стоит тут молча, впивается корнями в белые кости наших предков, что были похоронены в этих дубравах.

В древние времена люди очень уважали деревья, особенно дубы. Считалось, что когда пройдёшь между двух дубов – очистишься. А в дубравах запрещалось даже веточку с земли поднимать, не говоря уже о том, чтобы отломать её от дерева, или срубить какой-нибудь дубок. В такие дубравы люди ходили молиться.

Священная дубрава была когда-то и на месте этой деревни. Язычники здесь молились богам и хоронили покойников, над которыми насыпали курганы. В Дубке осталось много таких курганов. А с приходом христианства над некоторыми из них были установлены кресты.

 http://news.21.by/

Дубы

(паданне пра дуб на беразе ракі Страча)

Даўней людзі сяліліся каля рэк: і вада, і рыба, і дарога. Улетку  — лодачная, узімку  — санная. І ўздоўж Страчы паўсюль паселішчы былі. На роўнай пляцоўцы – уступе на беразе ракі рос вялізны дуб, а вышэй на горцы стаяла хата. У ёй жыў чараўнік. Меў ён вельмі вялікую чараўнічую моц. Людзі да яго звярталіся са сваімі бедамі, хваробамі  — усім дапамагаў. Бытаваў няпісаны, няведама кім уведзены, звычай, што першы прыбытак з гаспадаркі прыносілі яму. Першы ўлоў рыбы, першы скрыль мёду, першыя ягадкі, грыбочкі, арэшкі, першыя яечкі, сыр-масла ад кароўкі, зерне са снапочкаў-зажынкаў  — усё яму. Жыў чараўнік у тыя далёкія часы, калі яшчэ ксяндзоў ды папоў у наваколлі не было, то ён і немаўлят асвячаў, і маладыя пары бласлаўляў, і на хаўтурах прысутнічаў. Вядома, за паслугі яго прывячалі-частавалі.

Страча даўней была паўнаводнай: плыты па ёй сплаўлялі, віціны сюды-туды сноўдалі, усякага народу тут шмат пераварочвалася. Адзін заезджы вандроўны рыцар-драб закахаўся ў тутэйшую прыгажуню. Справа дайшла да вяселля. З’ехаліся госці. Перад пачаткам застолля па старому звычаю павялі вакол дуба карагод. /Дуб лічыўся святым дрэвам/. Уперадзе ішлі маладыя, за імі астатнія госці. Бацькі маладой прапанавалі, як гэта рабілі запрасіць чараўніка Паркуна, але смелы ганарлівы зяць прапанову адхіліў:

— З каменняў лыкі не дзяруць, гасцінцаў драбы не даюць, — адказаў ён цесцю.

За вясельным шэсцем сачыў Паркун…

Калі завярнулі госці трэці круг каля дуба, зрабілася страшнае: працэсія спынілася, адубела і ператварылася ў каменне – адубы. Бог пакараў чараўніка – пярун пашчапаў дуб, забіў Паркуна і спаліў яго хату, але вясельны карагод так і застаўся ляжаць камянямі-адубамі. Камяні і гэтае месца з таго часу сталі называць Адубы, а пазней ужо – Дубы.

Пляцоўка лічылася зачараванай: ніхто тут ні шчаўя, ні суніц не збіраў, не пасвіў статак. Яшчэ пасля вайны дванаццаць пар камянёў ляжала тут. Ссунулі каменне ўжо ў часы існавання Свірскага раёна, калі тут рыхтавалі пляцоўку для раённага свята.

… А камяні сапраўды зачараваныя былі. Людзям, што іх пачапалі, адпомсцілі, прынеслі тры няшчасці.

Трактарыст, які іх звозіў,  — пакалечыўся, на лушчыкаўскай ферме, куды завезлі каменне, усе каровы ад яшчура загінулі, а потым і ферма згарэла…

Расказаў гэтае паданне жыхар з вёскі Вялікія Стаўпяняты Франук Бабіч. Знаходзяцца дубы перад самай граніцай з Мядзельскім раёнам налева ад Полацкага тракта на беразе ракі Страчы. Растуць тут дубы, мабыць, нашчадкі таго дуба, але месца зараз не шкадлівае.

Астравецкая праўда, 1998, 8 жніўня

  Іван Драўніцкі

Казка пра Астравец

Даўным-даўно (нават сонца ў той час ўставала на захадзе, а садзілася на ўсходзе) на месцы, дзе сення стаіць Астравец, плёскалася возера. Ды такое незвычайнае, што пагалоска аб ім разыходзілася па свеце, як круг  ад кінутага ў ваду каменя.

– Вада там празрыстая-празрыстая, — распавядалі купцы. -Упусціш манетку — і нават у самым глыбокім месцы можна разгледзець яе вартасць.

– Ды не проста празрыстая, — дадавалі знахары. — яна яшчэ і гаючая: паміраючага  дзеда акуні ў возёра – заскача маладым казляням.

–  Не толькі, — шапталіся паміж сабой варажбіткі. -Вада з гэтага возера прываротная. Не кожны дзень, канешне. Але зачарпні ў купальскую ноч гарлачык — любое сэрца тваім будзе.  Папырскаеш потым вадой сляды чалавека — прысушыш яго на ўсе жыццё.

— Русалкі ў тым возеры водзяцца,  летуценілі маладыя воіны, што ў баявых паходах начавалі на яго берагах. —  Ды такой прыгажосці, што раз убачыш, і век перад вачыма стаяць будзе. Толькі вейкі прыкрыеш — вось яна гарэзніца, усміхаецца спакусліва…

Не ведаю, праўду яны казалі ці не, толькі з’язджаліся да нашай воднай пярліны з усяго свету. Хто ў надзеі паправіць здароўе, хто — сустрэць русалку, а хто проста адпачыць, распрастацца душой. Вельмі ж прыгожымі былі яе берагі — раслі на іх дзівосныя дрэвы, цвілі нябачаныя ў свеце кветкі. А птушкі пяялі! Паслухаеш хвіліну і закахаешся у першага сустрэчнага — навошта тая варажба!

Было гэтае возера нічыім. Усіхнім. Толькі згледзеў адзін хітраваты мужык, што кожны, хто на возеры бывае, талер у яго воды кідае — каб вярнуцца сюды яшчэ і яшчэ. I на дне — вада ж празрыстая —  серабрэніць  манетак ужо нямала.

— Эге, — думае сабе мужык. -Эге…

Стаў ён цішком ды крадком гэтыя грошы са дна вывуджваць. Дзень за днём, дзень за днём.

— Не за год, дык за два, а мо і  за ўсе тры, толькі сабраў мужык цэлы мех талераў.

— Што ж, — зашаптаў ён сабе пад нос аднойчы, — ёсць грошы, трэба за іх нешта купляць. Не адно ж па начах любавацца іх бляскам.

Вось ускуліў мужык мех на воз і паехаў у Быстрыцу.

А Быстрыца ў той час — ого! — стольным горадам была. Сам кароль тут жыў.

Вось упаў мужык ніцма перад каралём

—   Дазволь, найвышэйшы, слоўца акругліць.

—   Круглі —  не адмовіў той прасталюдзіну.

—  Хачу, ваша мосць, возера займець.

—  Во  дурань, — зарагатаў правіцель.

— Хочаш –дык май. Яно ж нічыйнае. Кожны ў ім можа купацца,  рыбачыць, на лодцы грабсці або плытом плыць…

— А я, твая вялікасць, —  прыпаў да каралеўскіх ног мужык, — хачу, каб не кожны. Каб толькі я над возерам гаспадарыў..

—  Ах, ты злыдзень!  Курыная твая галава, —  закрычаў кароль, — Бач, што ўдумаў! Гэй, варта, схапіць…

—  Пачакай, найвышэйшы, — заюліў мужык. —  Не кліч сваю варту. Я ж не за так прашу..

Задком-задком пырснуў ён за дзверы і выцягнуў з-за іх свой мех з талерамі. Вывалак на сярэдзіну, шмаргануў завязку —  сыпануў з меха срэбны дождж, заскакалі талеры   па звонкіх плітах троннай залы.

Глянуў на гэтае багацце кароль дый прызадумаўся. Не, асабліва сквапным ён не быў. Можа, хіба трошкі —  як большасць з нас. Але трынаццаць гадоў і два месяцы ішла вайна з маскавітамі, і ў каралеўскай казне ўжо паблісквала донца..

Узяў кароль мужыцкія грошы. Выдаў яму ўзамен грамату. Так, маўляў, і так — мужык гэты ёсць адзінаасобны ўладнік возера. У чым мы, найвышэйшы кароль, падпісваемся і пячатку гербавую прыкладаем.

Вярнуўся мужык дадому героем. Усім граматай выхваляецца, да возера і падыходзіць забараняе. Толькі не слухаюць яго людзі: мужык на адным беразе граматай трасе — яны на другім купаюцца ды рыбу вудзяць. Прыбяжыць «уладнік» на супрацьлеглы бераг, а людзі зусім у іншым месцы плытагоняць. Забегаўся ён. Прытаміўся. Сеў пад дрэва адпачыць і задумаўся. Думаў-думаў —  ды і прыдумаў (казала ж я вам, што хітры ён быў).

Стаў мужык лодкай у сярэдэіну возера пясок вазіць — востраў ладзіць. Не за год, дык за два,  а мо і за ўсе чатыры, толькі навазіў ён цэлую выспу,  зладзіў на ёй новы дом, сядзіць на печы ды квашаніну есць. «Вось цяпер я сапраўдны гаспадар, —  радуецца.  — Уладальнік!»

Толькі глядзь ён ў акенца, а ля берагоў усе адно рыбакі шчыруюць, ягоную рыбку ў свае кушлі складаюць.

Злез мужык з печы і зноў за работу — востраў пашыраць. Не за год, дык за два, а мо і за ўсе пяць, толькі нацягаў ён зямліцы —  па самыя берагі.

Не стала больш возера — расцяклося ў розныя бакі рачулкамі: Лошай, Кавалькай. Кегнай…

— Мая вада,  — спрабаваў і з рэчак прагнаць купальшчыкаў мужык. Толькі на яго больш ніхто ўвагі не звяртаў. Шукаў ён заступніцтва ў караля, але вайна ўжо скончылася. Дый талераў у мужыка больш не было —  у рэчку іх ніхто не кідаў. Пайшоў мужык дадому ні з чым.

—  Быў ты возернік, — смяяліся з яго людзі, — а стаў востравец.

—  Востравец-вастравец, — падхапілі дзеці.

Праз нейкі час мужык памёр, а людзі сталі будаваць свае дамы на ягоным востраве — кожнаму ж хочацца ва ўладальнікі. Адзін, два, тры — і ўзнікла неўзабаве цэлае мястэчка.

Дрэвы дзівосныя ды кветкі нябачаныя расці тут перасталі: зямля неўрадлівая —  навёз мужык, лічы, аднаго пясочку…

А назва засталася. Толькі «в» першае страцілася за стагоддзі. Хаця не-не, а і пачуеш ад старэйшых людзей: «Трэба ў Вастравец схадзіць». Памятаюць, пэўна, яшчэ таго мужыка. Уладніка.

Астравецкая праўда. – 2005. – 27 жніўня

Ганна ЧАКУР

Калі Бог адвядзе самагубства

— Самагубства грэх?

-Да яшчэ і які грэх. Вялікі грэх. Гэты ўжо чалавек нікуды не варты. Чалавек сам сабе робіць смерць…

-А не расказвалі ў вас, як нехта задумаў такое, але перахрысьціўся ў апошні момант?

-Ну калі перахрысціліся – яны і не зрабілі гэтага, значыць ім усё прашчано. Бо ён не зрабіў! Думаў зрабіць гэтак, но ўсё-такі, як перахрысціўся, Пан Бог шатана гэтага адкінуў проч.

-Во Леля мне расказывала, што такое дрэннае жыццё было замужам, і яна так рашыла: пайду ўтаплюся. А блізка рэчка. І прыйшла яна, і перажэгналася, і гэта ўжо будзе ў рэчку падаць. А яе як закруціла, і проста яна аж да хаты прыляцела. Такім страхам там ёй наказалася!<..> І таму яна после таго асталася жывая, і даждала сваей смерці.

-Значыць, калі чалавек перахрычціцца…

-Не дапусціць Бог.

-Гэта чорт, сам шатан прыступаецца, еслі ўжо хто надумаецца ўбіваць сам сябе…

-А як перахрысціўся – Бог яго адвядзе, адкіне гэтага шатана прэч, а яго высцеража ад гэтай самагубствы.

   (Зап. у 2002г. ад Марыі Маркевіч,1928г.н., Сабіны Мацкевіч, 1934г.н. катал., в.Ізабеліна Астравецкага раёна)                                               

Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. У 6т. Т.3. Гродзенскае Панямонне. У 2 кн. Кн. 2. – С. 408.

   Гісторыя вёскі Жукойні-Жалядскія

Недалёка за вёскай ёсць гарыстая мясцовасць, якая так і называецца – Гуры. Расказвалі старажылы, што некалі даўным-даўно там стаяў кляштар, якога ніхто не памятаў нават і з дзядоў Дзевялтоўскага. Многія бачылі прыступкі, якія быццам бы вялі да возера. На месцы, дзе зараз стаіць хата Станевічаў, раней і сапраўды было вельмі прыгожае возера. (А раз возера было – то, можа, быў і манастыр?) Зараз яно ўжо зарасло. Аднак, калі напачатку 80-х гадоў будавалі дарогу Страча – Клюшчаны, з тых Гураў бралі гравій, знеслі амаль усю гару, але ні фундаменту, ні іншых доказаў таго, што там некалі быў кляштар, не адкапалі. Тым не менш, чуткі ўпарта пераходзяць з пакалення ў пакаленне. У 1978 г. тут нейкі час працавалі ваенныя. Мэта іх дзейнасці была вядома, канешне, толькі ім адным. У Жукойнях Жалядскіх знайшлі найвышэйшую кропку ў нашай мясцовасці, тут і спыніліся. Гара за вёскай, што называлася «Могілкі», і была такой кропкай. Ваенныя пакінулі там нейкія адзнакі – 4-хгранны земляны курган памерамі 3х3 метры. «Могілкамі» гэтае месца называюць таму, што там, зноў жа па рассказах старажылаў, былі пахаваны напалеонаўскія салдаты. Там хавалі і мясцовых жыхароў пасля таго, як спондаўцы забаранілі на сваіх могілках хаваць людзей з іншых вёсак. А калі ў 1914 годзе вернікам вярнулі Жалядскі касцёл, вакол яго сталі хаваць людзей з усёй парафіі. Восенню мінулага года знайшлі на гары чалавечы чэрап. Значыць, сапраўды там былі пахаванні.
Жукойні-Жалядскія – гэта два населеныя пункты. У нашым сельсавеце такіх некалькі: напрыклад, Страчанка і Селевічы, Сенюці і Салаўі. Чалавек, які першы раз трапляе ў гэтыя вёскі, не адразу зможа зразумець, дзе заканчвецца адна вёска і пачынаецца другая. Самымі шматлюднымі былі Жукойні-Жалядскія перад Вялікай Айчыннай вайной, калі належалі да Жукойненскай гміны Свянцянскага павета Віленскага ваяводства: 51 двор, 323 жыхары (зараз 13 двароў і 23 чалавекі).

Жалядзі – мястэчка. Вядома, што мястэчкам называюць населены пункт, у якім знаходзіцца касцёл. А яшчэ ў мястэчку брукаваныя вуліцы. Хаця брукаваныя вуліцы можна было сустрэць і ў вёсках, дзе было надта гразка – напрыклад, у Масцянах, у Белай Вадзе. На рамонт вуліц грошы выдзяляў урад. У Жалядзях у 20-х гадах мінулага веку палажылі брушчатку адразу толькі на гару, да касцёла, таму што ўнізе дарога была проста непраезнай увосень і ўвесну. У 1938 г. замасцілі да паварота ў вёску Жукойні.

У мястэчку знаходзіўся касцёл, плябанія, касцельны дом, магазін і 5 двароў: ксяндза, Курыновіча – палавічніка ксяндза з сям’ёй, Міхновіча Браніслава з сям’ёй, Міхновіча Эдварда (па прозвішчу Баян) з сям’ёй, Масевічаў. Курыновіч быў не мясцовы. У пошуках заробкаў ездзіў па багатых людзях і працаваў палавічнікам. Потым асеў у Жалядзях, стаўшы палавічнікам у ксяндза. Жыў з сям’ёй у тынкаваным доме каля касцёла, дзе потым, у савецкі час, была школа. Прабыў ён тут да 1941 года. Калі КДБісты арыштавалі ксяндза Суфрановіча і вывезлі яго, людзі вырашылі, што гэта палавічнік захацеў скарыстаць сітуацыю, здаць ксяндза, каб атрымаць сабе ўсю зямлю. Раззлаваныя людзі выгналі яго з вёскі, хоць ніхто дакладна не ведае і па сённяшні дзень, быў той чалавек вінаваты ці не. У другой палове дома жыў арганіст – Дзевялтоўскі Віктар Ягоравіч. Ніжэй ад дома, дзе жылі арганіст з палавічнікам, быў вялікі будынак, у якім у адной палове быў размешчаны дзяржаўны магазін (вспулдзельня), а ў другой – касцельны дом “Огніско”. Бярнард Дзевялтоўскі памятае, як там рыхтавалі спектаклі да святаў, у прыватнасці, “Батлейку”, дзе ён іграў ролю “нейкага дзеда”, а яго брат Болюсь – Ірада. Побач з гэтым домам размяшчалася прыгожая сажалка з мосцікам. Яе калісьці выкапалі кармяліты, якія разводзілі там рыбу. Яшчэ ў 50-ых гадах тут лавілі карасёў мясцовыя жыхары. Яшчэ дзве сажалкі былі выкапаны тымі ж кармялітамі каля плябаніі.
Жукойні. У 1929 годзе ў Жукойнях здарыўся вялікі пажар, пра які і зараз з жахам успамінаюць старажылы. Гэта здарылася ў летнюю ноч. Загарэлася адна хата, агонь стаў перакідвацца на іншыя – стрэхі былі саламяныя, успыхвалі, нібы свечкі, і гарэлі, як факелы. Выгарэла за тую ноч 23 хаты – цэлая вёска! Бярнард Дзевялтоўскі быў тады яшчэ малы, але і зараз памятае, як маці паставіла яго на зэдаль і паказала ў акно, як гарыць вёска. Надта моцна тады перапужаўся малы гэтага жудаснага відовішча. А многія гаспадары пасвілі ў начным коней пад Гудалямі і нават не ведалі, што здарылася. Прыехалі раніцай дадому, а дома – няма.

Тады польскія ўлады, выплаціўшы страхоўку, сталі перасяляць людзей на хутары. Высветліць прычыну пажару не ўдалося. Хадзіла чутка, што адзін з мясцовых жыхароў, Карчакоўскі, гнаў уночы самагонку, і загарэлася яго хата. Потым іскра перакінулася на суседскую страху – і за лічаныя хвіліны ўспыхнулі і згарэлі датла 23 хаты.

Па дарозе на Александрыю (на Страчанку) былі Старыя Жалядзі (Стара Жэлядзь). Там былі 4 хаты. Зараз ужо і месца не засталося.

Сем’і пераважна былі мнагадзетныя. Па 5, 6, 7 і больш дзяцей. Самая шматлікая сям’я была ў Міхновічаў – у іх было 18 дзяцей! Празывалі гэту сям’ю Банэдыкамі (па імені дзеда). Дзеці ў школе зласловілі: “Банэдык 15, Банэдык –16!”

Калодзежы (студні) – гэта паказчыкі дабрабыту. У Жукойнях-Жалядскіх яны былі амаль у кожным двары. У асноўным драўляныя, з жураўлём-рассохай. Цэментныя сталі капаць пазней, пры Польшчы. Спецыялістаў было няшмат. У Жалядзях быў свой умелец – Ляховіч Владзюк. Звычайна той, хто біў цымбравіны (кольцы), той і капаў студню, дакладней, кіраваў работамі. Да Ляховіча звярталіся адусюль. Часам ён жартаваў, што выкапаў столькі калодзежаў, што, калі тыя кольцы адзін пры адным саставіць, да Амерыкі хапіла б, а калі б саставіць адзін на другі, то, можа, і да неба дабраўся б.

Кузні. У кожнай вёсцы была свая кузня, а то і некалькі – патрэбы ў паслугах каваля былі вялікія: плугі правіць, бароны, сохі, іншую глебаапрацоўчую тэхніку, сярпы рабіць, вілы, цяпкі для палоння градак, калёсы, сані, іншую вупраж, коней каваць – ды і шмат чаго іншага, нават цвікі рабілі каваныя, якімі карысталіся пры будаўніцтве як больш моцнымі і надзейнымі. У Жалядзях былі дзве кузні: у Мацясовіча Францішкі і Барадынкі Міхася. Затым, ужо пры савецкай уладзе, кавальскую справу прадоўжыў Бярнард Дзевялтоўскі. Вучыўся ён гэтаму рамяству два гады ў вёсцы Яцкуні. Затым стаў калгасным кавалём. Хоць у людзей было мала коней, а значыць, калёсы, сані, плугі і многае іншае стала непатрэбным у сялянскіх гаспадарках, кавальская праца зрабілася яшчэ больш запатрабаванай, таму што ў калгасе пастаянна што-небудзь ламалася: жняяркі, касілкі, плугі і г.д.
Кошыкі плесці ўмелі амаль усе мужчыны – хто горш, хто лепш, бо кожнаму трэба было мець у гаспадарцы кашы розных памераў: вялікія – насіць з гумна сена для жывёлы, меншыя – капаць бульбу. А яшчэ – кошыкі хадзіць па грыбы і ягады. Плялі таксама з карэння або вяровак лубкі – для яек або для насення (рассяваць збожжа).

Сталярка. Праславіў Жалядзі майстар па дрэву – Буйчык Ян. Шэсць месяцаў (заўважце, гэта даволі хутка) рабіў ён свой першы алтар для Свірскага касцёла. 17-18 чэрвеня 1928 года адбылося яго асвячэнне. Крыху пазней такі ж алтар, толькі ў паменшаным выглядзе, Буйчык зрабіў і для Жалядскага касцёла. Яго шафкамі, ложкамі і іншай мэбляй карысталіся амаль што ў кожным доме, а ў некаторых яны захаваліся і да сённяшняга дня. Да яго працаваў па сталярцы Міхновіч.

Музыканты. У кожнай вёсцы быў свой музыкант, які іграў для моладзі на танцах, а таксама на вяселлях. Толькі больш заможныя гаспадары запрашалі на вяселлі чужых музыкантаў (хоць крывое дрэва, абы з чужога лесу!) Лічылася за гонар, каб вяселле ігралі тры музыкі: скрыпка, бубен і баян. У Жалядзях было некалькі славутых музыкантаў, вядомых на ўсю акругу: Эдвард Міхновіч, па прозвішчу Баян, і Вітольд Матусевіч, па прозвішчу Шляхта, які быў не толькі музыкантам, але і тамадой. Пра яго выдумкі і жарты памятаюць і зараз. Быў ён вельмі запатрабаваны і за сваё жыццё сыграў больш за 200 вяселляў.
Праславілі Жалядзі і арганісты. Віктар Буйчык вучыўся на арганіста ў Вільні. Некаторы час працаваў у Соракполе (Пававёрка, Літва), потым вярнуўся на радзіму і стварыў пры касцёле хор з 20 чалавек – 15 дзяўчат і 5 мужчын. У хоры спявалі: Васілеўскі Бэрнась, Буйчык, Памецька Яніна, Лаўрыновіч Марыя, Гарбулі 3 (ці 4 чалавекі – аўт.), Маразянкі.
Пасля Буйчык быў накіраваны ў Камаі. У 1940 годзе быў рэпрэсіраваны ксёндз Чэслаў Янкоўскі, а следам пасадзілі ў турму і Віктара, як касцельнага служку. На гэтым звесткі пра яго абрываюцца. Падобна, што ён не вынес жудасных умоў і здзекаў, якія чынілі над рэпрэсіраванымі, і ў турме загінуў. Віктар Ягоравіч Дзевялтоўскі таксама працаваў у Жалядскім касцёле.
Магазіны. Пры царызме існаваў хлебанарыхтоўчы магазін. Пабудаваны ён быў злева, непадалёк дарогі, як ехаць ад касцёла ў вёску. Туды ссыпалі лішкі збожжа, а вясной, хто не меў – пазычалі, але ўвосень мусілі аддаць з працэнтам – і за кошт гэтага збожжа ў магазіне не пераводзілася. Восенню 1914 года, калі прыйшлі немцы, магазін быў ліквідаваны, людзям дазволілі яго разабраць. Дрэва было вельмі моцным і добрым, і з яго дабудавалі да царквы касцёл, унутры якога шалёўку рабілі таксама з высокаякаснага дрэва з Бушэўскага лесу. Магазін трымаў жыд Бэрка. Прадаваў усё, акрамя гарэлкі. Хто хацеў выпіць, той мусіў ісці ў Клюшчаны да Карпінскага. Добры быў Бэрка. Людзям тавар пазычаў. Успомніў Дзевялтоўскі і “нявінныя” хлапечыя выхадкі. Трэба было пёры “зорачку” купіць для школы. Са стрыечным братам набралі яны яек з покладу і занеслі Бэрку ў абмен на пёры. Назаўтра пераняў іх Бэрка і кажа: “Забярыце свае курчукі”. Не крычаў, не лаяўся і нават пёры назад не забраў!
У другі раз вырашылі хлопцы-падлеткі пакурыць. Дамовіліся, што ўкрадуць па 4 яйкі і купяць цыгарэт у Бэркі. Тады таксама дзейнічала забарона на продаж тытуню і алкаголю да пэўнага ўзросту, пагэтаму хлапчукі дамовіліся сказаць, што вясковы пастух паслаў іх купіць цыгарэт. Так і зрабілі, а потым пайшлі ў гаёк і выкурылі хто пяць, хто восем цыгарэт! Потым качаліся па зямлі, ўстаць не маглі – усё плыло і пераварочвалася перад вачыма. Суткі адмучыліся, а бацькам прызнацца баяліся. Але гэта паслужыла добрай навукай – ніхто з той кампаніі да канца жыцця больш не ўзяў у рукі цыгарэту, нават жартам.

Карчма ў мястэчку існавала нядоўга. Адкрыў яе бацька арганіста Віктара Ягор Дзевялтоўскі. Паколькі спіртное ў магазіне не прадавалася, то разважны і гаспадарлівы чалавек думаў, што зможа на гэтым мець добры прыбытак. Ужо тады рэклама працавала на пакупніка. На шыльдзе прыгожымі літарамі было выпісана: “Ежы Дзевялтовскі – піво і законскі”. Калі б у наш час працавала такая карчма, то, думаю, яна б не пуставала ні адной хвіліны, а тады на піве і закусках не ўдалося “падняцца” – мужчын у тыя часы больш цікавіла праца, чым забавы. У хуткім часе карчма “прагарэла”.

Рынак. Галоўныя рынкі былі ў Міхалішках і Лынтупах. Цяпер прапанаваць каму-небудзь схадзіць у Міхалішкі пехатой – пасмяюцца. А тады хадзілі! І не толькі хадзілі, але і насілі на продаж грыбы, ягады, яйкі, масла, тварог і іншыя тавары, якія ў асноўным скуплівалі жыды. Дзевялтоўскага заўсёды здзіўляла іх гандлярская жылка, іх дыпламатычнасць і цярплівасць.
Яшчэ падлеткам Бэрнась насіў на рынак падрыхтаваны мамай тварог. Жылі небагата, і маці, аддзяліўшы смятану, рабіла тварог з поснага малака, які не меў ні смаку, ні таварнага выгляду. Жыдоўка, відаць, шкадуючы малалетняга гандляра, купіла, а ў наступны раз падышла і ціхенька сказала: “Хлопчык, скажы маме, што тварог смачны, але болей хай такога не робіць.” Іншы раз, ужо ў кавалерам, ён дапамагаў сябру выбраць шапку. Паслужлівы яўрэй з дасціпнымі жартамі завіхаўся каля іх, прапаноўваючы адзін за другім розныя капелюшы. Першы аказаўся малы – і дыпламатычны прадавец пахваліў пакупніка “О, пан мае профэсорска глова!”, а калі і ўсе астатнія неналезлі, то і ў яго цярпенне лопнула, нават забыўся пра “шляхэтную” мову, перайшоў на мужыцкую:“Разгадаваў галаву, як цэбар, а яшчэ капялюш насіць хоча!”

Гаспадарку трымалі ў кожнай сям’і. Бяднейшыя – карову і пару свіней. Багацейшыя, тыя, хто меў больш зямлі, трымалі па пары коней і па тры каровы, авечак, свіней, гусей, курэй і г.д. Жылі больш-менш роўна, багацеяў не надта любілі, нават ваявалі з імі. Вось класічны прыклад.

У Гудалях жыў заможны гаспадар Лаўрыновіч па прозвішчу Казак. У гэтай вёсцы на той час было 80 жыхароў (зараз – 2 хаты і 2 жанчыны). Ён не дазваляў пасвіць кароў на яго зямлі і нават у лесе. Каб не пасвілі кароў паслаў там лён. А мужыкі вясковыя сцягнулі той лён і спалілі. У сажалку яму карваліны налілі. Сваіх кароў вымушаны быў вадзіць паіць аж у Трашчанскі роў. Лаўрыновіч падаў на мужыкоў у суд, патрабаваў, каб за пашу яму плацілі па 50 злотых з каровы і каня. Але суд не задаволіў яго патрабаванне.
Калгасы. Аб’яднанне сялянскіх гаспадарак у калгасы праходзіла неадназначна: балюча для сапраўдных гаспадароў, тых, хто любіў зямлю і ўмеў на ёй працаваць, – і радасна для беднякоў, тых, у каго не было чаго “абагульняць”. Чытаеш зараз у “раёнцы”: курыцу ці талеркі ў некага ўкралі – і людзі не даруюць, звяртаюцца ў міліцыю. А тады ж не талерку забіралі, а самае важнае і жыццёва патрэбнае: зямлю, коней, вупраж, усе гаспадарчыя прылады. Невыносна цяжка было гаспадарам, якія кожную пядзю сваёй зямелькі выпеставалі ўласнымі рукамі: як аддаваць яе немаведама каму? Вось тады і пачалося рассяленне вёскі. Цэлымі сем’ямі выязджалі ў Польшчу, многія – у Вільню і іншыя гарады. Тыя ж, што засталіся, паводзілі сябе па-рознаму: адны стараліся выслужыцца перад новай уладай, другія – скарыстаць сітуацыю ў сваіх мэтах, трэція заставаліся такімі ж дбайнымі гаспадарамі, хоць і ў калектыўнай гаспадарцы.

Не абыходзілася і без камічных сітуацый. У Жалядзях загадчыкам канюшні быў прызначаны непісьменны чалавек па прозвішчу Смаляк (імя зменена – аўт.). Каб атрымаць каня для гаспадарчых патрэб, трэба было прынесці загадчыку даведку з канторы. Двое вяскоўцаў не сталі абцяжарваць сябе паходамі да начальства, ведаючы, што загадчык канюшні непісьменны, напісалі на лісце са школьнага сшытка “Смаляк-дурак, дай каня!” Конюх забраў “даведку” і даў каня. Праз пару дзён Смаляк павёз справаздачу ў кантору, а там яму і прачыталі, што напісана ў той “даведцы”.

Прыехаўшы дахаты, ён схапіў сякеру і ганяўся за жартаўнікамі – але тыя ўжо паспелі зрабіць усё, для чаго быў патрэбен конь.

Школа. У мястэчку размяшчалася і школа, якая да 1914 года знаходзілася ў спецыяльным будынку – як падымаешся на гару, з правага боку. Немцы школу закрылі, будынак разабралі. Пасля школа размяшчалася ў прыстасаваных хатах у Барадынкі, у Жусіна. Затым шасцікласная школа (у 7 клас трэба было ісці вучыцца ў гімназію ў Свянцяны) размясцілася ў прыгожым будынку сям’і Памецькаў, дом якіх захаваўся і зараз. Настаўнікаў было трое: Свяцкі Станіслаў – дырэктар, Суханкуўна Эльжбета, Пшыбылоўская Гэлена.
Вучняў тады не кармілі. Толькі ў час канікул самых бедных запрашалі прыходзіць кожны дзень у школу і давалі лусту белага хлеба і кубак кавы. Дзевялтоўскі ўспамінае, што так смачна не елі дома нават на свята: надта хлеб быў смачны, а пах той беленай кавы ён памятае да гэтай пары.
Фэст. Можа, затое, што фэст у нашай парафіі адзначаецца летам (16 ліпеня), ён заўсёды быў шматлюдны і вясёлы. Гандляры навозілі розных прысмакаў: пернікаў, абаранкаў, пеўнікаў з паленага цукру, цукерак. Працавала нават карусель на 6 месцаў. Гаспадар складваў яе на месцы – і за невялікую плату маглі катацца ўсе, хто хоча. Потым былі танцы, якія амаль ні аднаго разу не праходзілі без боек. Звычайна ішлі вёска на вёску. Адзін раз гудалёўскія і жалядскія хлопцы пабіліся так жорстка, што некаторыя нават у турме адсядзелі.
Вера. Насялялі вёску адзінаверцы – католікі. Непадалёк, на хутары Прудзішча, было пасяленне старавераў: 7 хат – Русалоўскія, Лапцевы, Нікіфаравы, Пазняковы і іншыя. Яны хадзілі маліцца ў Свір у царкву, якая захавалася і зараз на Рыбацкай вуліцы. А ў школу дзеці старавераў хадзілі разам з вясковымі і сядзелі на ўроках багаслоўя.

Касцёл. Помнік архітэктуры – касцёл Маці Божай Шкаплернай пабудовы 1622 года. Тры гады ў касцёле служыў ксёндз Юзафовіч, тады – Суфрановіч, якога арыштавалі НКВДысты і саслалі ў лагеры. Потым – Андрэй Булька, які пасля быў пераведзены ў Камаі і памёр у Польшчы. Потым Юзаф Маліноўскі, які быў замардаваны ў Красным. Наездамі працаваў кс. Адам Вайцяхоўскі. Гэта святары, якіх добра памятаў і якім паслугаваў у святой імшы Дзевялтоўскі. Бярнард Адамавіч з маленства прыходзіў у касцёл паслугаваць кожны дзень. Ксёндз даваў рубель, а падушачкі, самыя папулярныя ў той час цукеркі, якраз і каштавалі адзін рубель за кілю. Але падушачкі – гэта так, каб жыццё крыху саладзейшым здавалася. На самой справе Дзевялтоўскага цягнула ў касцёл магчымасць паслужыць Богу, а праз гэта – і людзям. Пералічыць усё, што зрабіў для касцёла за ўсё сваё свядомае жыццё Бярнард Адамавіч Дзевялтоўскі, цяжка.

Прасцей сказаць, што ён жыў для касцёла і для людзей.

Астравецкая праўда / 13.09.2013 

Гісторыю вёскі расказвае Бярнард Адамавіч Дзевялтоўскі

Легенда пра вёску Анелін 

На скрыжаванні дарог (адна – з Анелін на Расолы, другая – гасцінец з Палушаў на Лошу, Шумск і Вільнюс) пахіліўся пачарнелы дубовы крыж, пастаўлены ў гонар паўстанцаў 1863 года, на памяць пра Кастуся Каліноўскага.

Вёска Анелін, у сваю чаргу – ад анёлаў. Гадоў сто таму назад жыла тут паненка Марыся. Прыязджаў да яе тайком хлопец з Вільні, які супраць цара быў. Яго схапілі, пачалі здзеквацца. Тады яе паклікалі на следства. Яна маладая была, таму і сказала, дзе і што было. Яго і павесілі, пры вялікім сцячэнні народу. А яна тады ўзяла сабе гэта ў галаву, што выдала яго, і ўжо нікуды адсюль не выязджала, так да старасці ў дзеўках і засталася. Каб той грэх зняць, ахвяравалася дабро людзям рабіць. Вучыла мужыцкіх дзяцей, лячыла зёлкамі. Калі смерць пачула, той крыж паставіла за яго душу. Анёлкам пры жыцці была, таму і назвалі вёску Анелінам.

Легенда пра Астравец

Жыў тут адзін пан. Не вельмі багаты, але гонару меў — на траіх хапіла б. Але працаваў той памешчык не горш за любога мужыка. Мала таго — пастаянна чалавек колькі наймаў — то сена касіць, то жыта жаць, а то і бульбу капаць.

Прыспела касьба. Пан пахадзіў, паглядзеў, якая трава на ягоных лугах узнялася, і вырашыў, што на гэты раз многа людзей наймаць не будзе: ён сам, яшчэ пару чалавек возьме і досыць. I грошы зберажэ, і прыбытак будзе. Пасядзеў яшчэ з гадзіну, падумаў і пайшоў у сялянскія хаты. Куды ісці — ведаў добра. Выбіраў работнікаў не абы якіх, а здаравенных, і каб не лайдакі былі.

3 адным селянінам дамовіліся адразу, бо ў таго была даволі вялікая сям’я і яе трэба было нечым карміць, таму ён пастаянна аддаваў старэйшага сына, Апанаса, унаймы. Хлопец той за дзень усяго пару словаў вымаўляў — такі маўклівы быў, а вось касца такога ў ваколіцы не знойдзеш: касою як шмаргане — капу цэлую зваліць. Сказаў пан гаспадару:

—  Буду плаціць яму залатоўку ў дзень. I ежа, адпаведна, мая.

Селянін хацеў было запярэчыць, што малавата за такога работніка, але, відаць, спалохаўся, што пан можа іншага каго запрасіць, — і пагадзіўся.

А вось з другім работнікам давялося пану павазіцца. Прапанаваў цану, дык той толькі хмыкнуў:

— За адну залатоўку, пане, няхай табе цыганы косяць! Лепей пасяджу спакойна, чым за так працаваць!

—  А колькі ж ты хочаш?

—  Тры.

— Ды дзе ж гэта ты, чалавеча, чуў, каб за адзін дзень касцу тры залатоўкі плацілі?

—  Чуць — і сапраўды не чуў, але згодны працаваць толькі так. Не хочаш — наймай другога работніка, я не напрошваюся, — спакойна даводзіў гаспадар і паводзіў магутнымі плячыма.

Што тут было пану рабіць? Апанасу ж ён толькі адну залатоўку паабяцаў, а калі гэтаму тры заплаціць, то той адмовіцца працаваць ці да каго іншага пойдзе.

Доўга спрачаліся, крычалі пан і селянін, але памешчык, як ён лічыў, перахітрыў вяскоўца — наняў усяго за адну залатоўку, але абяцаў, што ежы пані будзе класці поўную торбу і яшчэ даваць, што той ні папросіць.

3 раніцы пан ужо чакаў работнікаў. Неўзабаве тыя прыйшлі. Гаспадар пасадзіў іх за стол і крыкнуў жонцы:

—  Давай хутчэй есці, бо людзі чакаюць! Перакусім з самага рання, то і раса апасці не паспее!

Гаспадыня прынесла і паставіла перад работнікамі здаравенныя місы з нішчымным бацвіннем. Хлёпаюць тыя, толькі водгулле, нібы ў хляве, ідзе. А пан есць моўчкі. Пані перад ім курыцу паклала. Апанас дык той усё маўчаў, а другі работнік — Сцяпан — не вытрымаў і прамовіў:

—  Ну, пане, накарміў ты нас добра. Да полудня піць хацець не будзем. Пагляджу, што пані ў торбу накладзе.

—  Усё зраблю, Сцяпанка, як і абяцаў, — не перажывай. Пасёрбайце яшчэ, пакуль гарачае.

— Ды мы ўжо, гаспадар, насёрбаліся, — катэгарычна запэўніў касец.

Праз пару хвілін усе ўсталі, і гаспадыня да сябе паклікала:

—  Ідзіце, мужчынкі, торбы свае забірайце. Я вам тут прыкусіць паклала, — і падае гаспадару здаравенную торбу.

Глядзяць касцы — у Сцяпана яна вялікая і поўная, а ў Апанаса — невялічкая і амаль пустая. Нічога ніхто не сказаў, сабраліся і пайшлі.

Сталі на ўскрайку луга, і памешчык гаворыць:

—  Вось адсюль, хлопцы, і пачнём. Лупіць будзем далекавата, амаль вунь да таго астраўка.

— Туды дык туды, — пераглянуліся паміж сабою касцы.

—  Вы паперадзе ідзіце, маладзейшыя, а я ўжо ззаду, за вамі, пхацца буду…

—  Пхайся, пане, пхайся, ды не забывайся, што косім да полудня, тады толькі перадыхаем…

Узрадаваўся гаспадар такім словам, замахаў рукамі:

—  Ну, то так, то так.

Сталі яны касіць. Хлопцы як пайшлі, дык пан адразу стаў адставаць, але трымаўся, не паказваў, што не вытрымлівае гэткага рытму. Тым часам Апанас прыналёг і, абагнаўшы Сцяпана, закончыў свой пракос ды пачаў новы, ужо за гаспадаром. Хвілін праз дзесятак пачулася магутнае:

—  Рана дахаты, але, пан, хавай пяты, бо паадсякаю! Уцякай, бо здаганяю!

Бедалага-пан і падумаць не мог, што яго гэтак прыціснуць хутка. Давай ён ужо шчыра браць, але спераду Сцяпан, нібыта не падпускае да сябе, а ззаду ўсё той жа асілак Апанас гарлае:

—  Апошні раз папераджаю — ногі паадсякаю! Уцякай, пане!

Пракосы па тры як прайшлі, не адпачываючы, то на памешчыку сарочка ажно задымілася. Упаў ён на пракос і слова вымавіць не можа — трасецца, калоціцца. Падышлі касцы, сталі побач і гамоняць:

— Бачыш, як чалавеку дрэнна стала. Відаць, не давала яму жонка ўранні сала.

— Давала, давала, — прамовіў пан і перавярнуўся на бок. А нам, бачыш, пашкадавала, — не адступаліся работнікі.

—  I вам жа торбы напакавала, не ведаю, праўда, ці ёсць там сала…

— Зараз сядзем палуднаваць, то і пабачым. Падхапілі пана пад пахі і пайшлі туды, дзе торбы пакінулі. Развязалі кожны сваю, і Апанас ледзьве не закрычаў ад здзіўлення — у яго ляжала толькі лустачка хлеба. Але стрымаўся, толькі спадылба глянуў на гаспадара. У Сцяпанавай торбе быў здаравенны каравай хлеба і бутэлька малака. Крутнуў носам касец:

—  Я піць і пасля снядання не хачу, мне б паесці, іначай касу не пацягну. А дзе ж тое сала, што пані паклала? Можа забылася?

—  Можа, можа, — праз зубы прамовіў пан, жуючы каўбасы.

—  То схаджу я да палаца ды папрашу.

—  Ага, скажы пані, каб абавязкова дала. Паджгаў Сцяпан так, нібы яго чэрці падхапілі і панеслі.

— Бычок здаравенны, а не чалавек, — з поўным ротам прамовіў гаспадар, — бачыш, як любіць сала…

—  Неблагая справа, — спакойна адказаў Апанас і, каб не дражніць свой страўнік, улёгся на траву і адвярнуўся. Праз хвіліну касец магутна хроп. Пан хацеў было яго будзіць, але падумаў: «Ну і што? Устане ён — і мне давядзецца ісці з ім касіць. Хай лепей паспіць, то і я адпачну. А прыйдзе Сцяпан, дык усе разам і рушым».

Заснуў і гаспадар. Сонца ўжо высока над галовамі свяціла, паглядаючы на нядбайных касцоў, а яны храплі так, што толькі пошчак па кустоўі нёсся. Хто іх ведае, колькі ляжалі б, каб не Сцяпан. Той яшчэ здалёк закрычаў:

—  Уставайце, завалы! Я пад’еў сала, цяпер да вечара махаць касой буду! Уставайце! Апанас прадраў вочы і бомкнуў:

—  Ты наеўся, а мне якая справа? Ты хочаш — ты і махай.

Пан жа запытаўся ў Сцяпана:

—  Ну што, задаволены? Дала пані?

—  Ага, упадабала… Я раней прыйшоў бы, дык яна паспрабавала са мною і кажа — «мала». Давялося яшчэ крыху пабыць.

— Нічога, — супакоіў памешчык, — не перажывай, да вечара нагонім.

Узяліся зноў працаваць, і зноў памешчыка ўпёрлі, як і з раніцы, у сярэдзіну. Як ён ні выгадваў, як ні круціўся, але не выйшла па-ягонаму. Дамоў гаспадар ужо ледзьве ішоў, а касцы сунуліся ззаду і пасмейваліся:

— Можа, пане, заўтра такую вялікую торбу не бяры? Бач, як яна плечы адцягвае?

Гаспадар маўчаў.

—  Напэўна, мы сёння ранавата пачалі, трэба крыху пазней, бо пан не выцягне, — нібы да свайго напарніка звяртаючыся, прамовіў Апанас.

— Ды і як ты заўтра зрання пойдзеш, шкада ж чалавека…

Памешчык усё маўчаў. Мабыць, неставала сілы нават на тое, каб агрызнуцца. Прыйшлі дамоў. Паселі за стол. Гаспадар рукі паклаў і крыкнуў:

—  Жонка, нясі есці!

Прынесла тая зноў вялізныя місы касцам, а пану — колца каўбасы. Але памешчык запярэчыў:

—  Не, не давай ім столькі бацвіння… Сёння ледзьве мяне не загналі. Калі б не падтрымалі, то і ўпаў бы там. Дай ім мяса ды сала, каб заўтра не так хутка працавалі.

Гаспадыня прынесла здаравенныя кавалкі мяса і паклала перад касцамі, а сама, між тым, замілавана паглядвала на Сцяпана.

—  Ну, чаго стаіш, рот разявіўшы? — не вытрымаў пан. — Нешта забылася ці нешта ўпала?

—  Не забылася, мужу, і не ўпала. Проста хачу запытацца, ці пусціш ты заўтра Сцяпана па сала?

—  Чаго гэта?

—  Бо сёння я яму надта мала дала.

—  Калі і заўтра яму будзе мала, то адпушчу. Ён хутка збегае…

На наступную раніцу касцы падхапіліся на досвітку, а гаспадара не відаць. Недзе толькі калі ўжо сонца стала добра прыпякаць, вылез ён на ганак.

—  Пайшлі, перакусім ды пойдзем.

Пакуль елі, пані торбы ўсім сабрала. У пана торба крыху меншая была, чым у першы дзень, у Сцяпана — дык удвая большая за гаспадарову, а ў Апанаса — такая ж, як і ўчора.

Пачалі касіць. Цяпер ужо Сцяпан джгаў, нібы яго кіямі падганялі, а Апанас жа толькі пацягваўся і зяхаў. Прыспеў полудзень. Сцяпан і кажа: —  Нешта мне, пане, есці мала. Ці нельга збегаць па сала?

—  Чаму ж не, збегай.

Апанас пацягнуўся і соладка заснуў.

Паўтарылася ўсё, як і ў першы дзень. Сцяпан разбудзіў касцоў, калі сонца зусім нізка было, над лесам ледзьве відаць.

— Дзе ж гэта ты так доўга лазіў? — нецярпліва запытаўся пан.

— Ды пані ўсё прасіла, каб.надта не спяшаўся і з’еў яшчэ сала…

Апанас зразумеў, якое «сала» еў касец, але віду не падаў. Дурында ж памешчык прапанаваў:

— Давайце яшчэ пакосім, бо з’елі сала, а зрабілі зусім мала.

Але Апанас адразу азваўся:

— Хто зрабіў мала — той еў сала, а я сала не еў, таму і працаваць сёння больш не буду.

Прыйшлі дамоў, павячэралі. Пані не ведала, як Сцяпану дагадзіць — усё лепшыя кавалкі яму падкладвала. Памешчык адразу пацёгся спаць, Апанас жа за дзень не стаміўся, таму высунуўся на падворак і сеў на ганак. Ажно глядзіць — ідзе дзяўчына, і такая яна прыгожая, такая стройная, што вачэй ад яе нельга адарваць. Хлопец з сябе таксама быў не абыякі: высокі, круглатвары, а пра сілу мы ўжо згадвалі.

—  Чыя ты, дзеўчына? — вымавіў дзяцюк.

— А я дачка пана, Улляна.

—  I не ведаў, што ў гаспадара такая прыгожая дачка.

— Мала што ты не ведаў.

Памаўчалі крыху, але дзяўчына не адыходзіла.

— Дык гэта ты ў нас косіш?

— Ага, я і Сцяпан…

—  Г’эта той, што на полудзень прыбягае два дні запар да нас?

— Так. Ён твайму бацьку гаворыць, што недаядае, дык той накіроўвае яго да жонкі, каб тая сала давала…

Дзяўчына засмяялася, і так шчыра, так весела гучаў яе смех, што Апанас не стрымаўся і загыгыкаў таксама. Доўга яны гаманілі, седзячы на ганку, нарэшце дзяўчына прамовіла:

—  Час ужо і мне спаць. А дзе вы сёння касілі?

— Ды там, ля вострава.

—  I заўтра там будзеце?

—  I заўтра. Калі так, як сёння справа пойдзе, то на тыдзень работы хопіць.

Развіталіся, пажадаўшы адзін аднаму добрай ночы, і стала ціха на падворку.

Зноў прыспела раніца, і зноў доўга чакала гаспадыня, калі падаваць ежу на стол, бо ператомлены гаспадар хроп у пакоі. Нарэшце перакусілі і пасунуліся на луг. Апанас толькі ўсміхнуўся, на руцэ ўзважыўшы сваю торбачку.

Касілі, як звычайна: Сцяпан стараўся, каб апраўдаць нястачу сала, памешчык сучыў следам, а Апанас нават касу ні разу не навастрыў да полудня.

Палуднаваць селі пад вялікім лазовым карчом. Сцяпан адразу ўсхадзіўся:

—  Ну што гэта са мной? Усё мала ды мала. Сала як ніколі хочацца…

Апанас, лежачы, прамовіў:

—  Такога сала заўсёды мала.

А памешчык нічога і на гэты раз не зразумеў і кажа:

—  Дык збегай да палаца, скажы жонцы, каб добра табе ўсяго дала.

Сцяпан пабег, заснуў гаспадар, а маладому касцу не спалася. Стомы рукі не адчувалі, таму і сон не браў. Ляжыць так і чуе, што нехта яго ціхенька кліча. Азірнуўся хлопец і прасвятлеў тварам — за кустом стаяла Улляна і трымала ў руках нейкі вузельчык.

—  Што здарылася? Чаго ты ажно сюды прыйшла?

—  Есці табе прынесла. А то Сцяпан паляцеў да матулі… па сала, бацька наеўся ад пуза і храпе…

Так паўтаралася некалькі дзён, і хлопец адчуў, што цягне яго да яе. Не хаваў ён сваіх думак. Дзяўчына як пачула — зачырванелася і таксама прамовіла:

—  I ты мне падабаешся, Апанаска. Як першы раз убачыла, то і запаў у сэрца…

—  Што ж нам рабіць? Жаніцца ж мне нельга…

—  Чаму?

—  Я з беднякоў і ў майго бацькі зямлі амаль няма. Таму і хаджу пастаянна ў работніках.

— Дык у майго ж вунь колькі…

—  Гэта ў твайго.

— Усё роўна ён яе сам не дагледзіць. Матуля, бачыш, што вырабляе… I нікому да мяне справы  няма. Слухай, як мы зробім…

На наступны дзень Апанас пайшоў касіць на востраў. Недзе пад полудзень Сцяпан паляцеў да пані, па сала, а пан паклікаў Апанаса, бо яму сумна было аднаму ля торбы. Ажно пачуў у адказ:

— Эх, пане, касец-маладзец сеў на Астравец! Нікуды я адсюль не пайду, бо тут я шчасце сваё знайшоў!

Нічога не зразумеў памешчык і пайшоў паглядзець, што там робіцца. Ажно бачыць — ягоная дачка Улляна мілуецца з хлопцам. Хацеў было абурыцца, але дзяўчына апярэдзіла яго:

— Аддай мяне, тата, за Апанаса. Кахаю я яго. А яшчэ — гані Сцяпана прэч, бо людзі засмяюць! Зусім ты галаву страціў, нічога вакол сябе не бачыш, нават не здагадваешся, па якое сала той бегае.

— А я… — пачаў было памешчык і ляпнуў сябе па лбе.— Дык вось, значыцца, што там за сала!..

— Тата, нам нічога не трэба, толькі зямлі кавалак, — астатняе самі зробім…

— Дык няхай твой касец забірае гэты астравец і луг, і яшчэ кавалак поля.

Падзякавалі маладыя памешчыку за падарунак і сталі спакойна жыць. А за тым астраўком, дзе яны першую хаціну паставілі, назва так і засталася — Астравец.

Гродзеншчына: Назвы населеных пунктаў паводле і паданняў. – Мн: Беларусь,1999.-398с

Лесавічок і Рэха

Прашчуры нашы верылі ў добрых лясных духаў. Называлі іх Лесавікамі.

Праз цьмянае шкло стагоддзяў углядаюся ў сівую даўніну – успамінаю байку-легенду, што ад прадзедаў дайшла да нас…

Далёка ці блізка ад нашых мясцін блукаў Лесавічок, хто цяпер ведае. А мне здаецца, што жыў ён і цяпер жыве на Астравеччыне.

Як баіць легенда, усё пачалося з кахання. Даўно побач з лясной багнай стаяў маёнтак, жылі ў ім заможныя людзі. Вяльможны пан вельмі любіў кветкі. А яшчэ больш ён любіў прыгожых дзяўчат.

Служыла ў пана прыгожая парабчанка Рэха. Яна даглядала кветкі ў панскім садзе. Сядзіба патанала ў рознакаляровасці красак. А яшчэ Рэха хораша спявала: лілеям, нарцысам, ружам, півоням дарыла яна свае песні. Ад яе пяшчотнага голасу бутоны раскрываліся і доўга цвілі.

Закахаўся пан у парабчанку. Ды сын яго Лесік перабег бацьку дарогу: паніч таксама пакахаў Рэха. Пачуцці юнака былі такія моцныя, што ён усе дні прападаў у садзе – не мог наглядзецца на прыгажуню. Пачуцці юнака знайшлі водгук у сэрцы дзяўчыны. Сустракаліся яны тайком у панскай дуброве. Тут маладосць дала волю сваім пачуццям. Хлопец абяцаў ажаніцца з ёю. Яна толькі сумна ўсміхалася  — ведала, што пан не дасць згоды на іх шлюб.

Кожны вечар Лесік прыносіў каханай букеты. Рэха прымала кветкі, кранала сваёй шурпатай ад працы рукою яго доўгія светлыя валасы і ціха спявала. А ён слухаў яе песні, пакрываў каханую пацалункамі і шаптаў: “Не магу жыць без цябе”.

Неяк вяльможная пані заўважыла, што некуды прападаюць самыя прыгожыя кветкі з яе сада і вырашыла: “Парабчанка крадзе і прадае! Адкуль жа ў яе такія прыгожыя каралі?” Не ведала яна, што каралі тыя – падарунак яе сына. І паляцела слава па крузе: Рэха – зладзейка.

Неўзабаве бацькі Лесіка даведаліся пра каханне сына. Не маглі яны пагадзіцца на яго вяселле са зладзейкай. Аднаго разу пад вечар, калі Рэха яшчэ працавала, Лесік выскачыў на ганак. За ім бегла маці. Яна ўхапілася за фалды сынавага фрака і крычала: “Не пушчу! Не хадзі да яе. Пракляну!” хлопец рвануўся наперад: “Тады пайду, куды вочы глядзяць!” А вочы глядзелі ў лес. Пані не ўтрымалася, упала на каменны ганак. Выбег і закрычаў наўздагон пан: “Ты забойца сваёй маці. Кат ты!”.

Пахавалі жанчыну. Рэха адна бачыла, як усё здарылася. Але ж хто паслухае парабчанку-зладзейку?

Пайшла дзяўчына шукаць каханага. Хадзіла па лесе, па балотах, каля азёр і гукала: “Лесік, ідзі да хаты!” а паніч чуў толькі адгалосак яе гукання: “Кат ты! Кат ты…” Так і з’явілася рэха.

Стамілася дзяўчына за многія гады шукаць каханага. Пакінула лес, чакае Лесіка на ўскрайку, на лузе, у полі – гукае, кліча. І толькі рэха адгукаецца ёй.

А Лесік праз стагоддзі згорбіўся, пастарэў. Аброс доўгаю зялёнаю барадою. Ходзіць па свеце з кіёчкам добры дзядок – Лесавічок, блукае па лесе, каля дарог. Пратоптвае нябачныя сцяжынкі людзям да ягадных, грыбных мясцін. А калі хто заблукае ў лесе, ціхім дотыкам выведзе на дарогу небараку.

Так і жывуць старэнькія закаханыя: кожны сам па сабе. Відаць, пракляцце маці збылося.

Слова – вялікая сіла. Не кідайце яго на вецер. Бласлаўляйце сваіх дзетак перад выхадам з дому – вы не ведаеце, што чакае іх наперадзе…

Яна ГАЛІНА

Астравецкая праўда №38, 18 мая 2016г.

Легенда про агрогородок Мали

Мали – агрогородок в Островецком районе. Сейчас здесь проживают около 500 человек. Его жители считают, что известность их поселения вряд ли уступает государству Мали в далекой Африке.  
Раз в месяц в агрогородке проходят районные турниры знатоков. Сейчас команды интеллектуалов есть почти у всех трудовых коллективов Островетчины. И именно в Малях для них в сельском Доме культуры оборудован специальный зал со всеми атрибутами телеигры «Что? Где? Когда?». Такого зала, за исключением телеканала ОНТ, ни у кого в республике больше нет.

А в эти дни название белорусских Малей на устах у всей республики: отмечается 200 лет со дня рождения Иосифа Гашкевича, первого российского консула в Японии. Именно здесь, в поместье Мали возле Островца, прошли последние годы его жизни – с 1867-го по 1872-й. В островецкой земле он и похоронен. Правда, место погребения ни краеведам, ни исследователям-профессионалам найти не удалось. Именитого земляка здесь чтут и помнят. У местного Дома культуры – памятный камень с его барельефом, а в Мальской сельской библиотеке уже много лет работает музей Гашкевича.

Кстати, некоторые из «малийцев» всерьез рассказывали мне, что их деревню назвал так Иосиф Гашкевич – именно в честь одноименной африканской страны. Согласиться с такими версиями сложно – когда сюда приехал Гашкевич, Мали уже были Малями, под таким названием и купил имение дипломат. Да и мог ли он, востоковед, всю жизнь отдавший изучению языка и природы Страны Восходящего Солнца, назвать деревню в честь африканской страны?!

А сама деревня Мали Островецкого района впервые упоминается в письменных источниках под 1534 годом. Поэтому гораздо больше приверженцев у версии, что Мали назвали в честь реки Мальки, на берегу которой и построили деревню. Есть версии, что название произошло от женского имени.

Вот какую интересную легенду поведала мне заместитель директора учебно-педагогического комплекса «Мальский детский сад–начальная школа» Анастасия Богданович:

– Давным-давно на месте нашей деревни было небольшое поселение на берегах речушки. Когда у одного из жителей родилась дочка, все небо было усыпано звездами. Родители нарекли девочку Меланьей, а ласково все называли ее Малей. Росла девушка красивой и трудолюбивой. Когда Мале исполнилось 16 лет, стали к ней свататься женихи. Больше других хотел взять ее в жены Михась, который, как поговаривали, знался с нечистой силой. Послал Михась сватов к Мале, а она отказала. В ответ Михась обещал отомстить. В ночь на Купалье, когда Маля с подружками хороводы водила, венки плела, вдруг поднялся вихрь и, закружив Малю, поднял вверх. Больше девушку никто не видел.

Подружки бросились домой с криками:

– Нет Мали!  Нет Мали!

– Мали!  Мали!

– отзывалось эхо.

С той поры и стали звать деревню Малями.

У человека, впервые попавшего в сегодняшние Мали, интерес вызывает деревенская каплица. В нее переделала бывший родительский дом за собственные средства местная жительница Мария Вейкнис. Она же установила алтари, купила в Польше иконы, посуду для литургии, книги…
Известен в округе учебно-педагогический комплекс «Мальский детский сад–начальная школа». В школе 25 учеников и 76 дошколят – среди малышей немало тех, кого родители привозят из Островца. Несмотря на то, что Мали находятся недалеко от будущей столицы атомной энергетики Беларуси, в детском учреждении умеют экономить энергоресурсы, а будущих граждан учат этому с детсадовского возраста. Свидетельство тому – многочисленные награды за участие в акциях энергосбережения.

Наталия ВОЛЫНЕЦ    http://news.21.by

Легенда про озеро Бык возле хутора Комаровщизна

                  В 2005 году решением № 443 от 28 сентября 2005 года Островецкого районного исполнительного комитета Гродненской области «О заказниках природы местного значения» организован районный ландшафтный заказник «Озеро Бык».

Жемчужиной заказника является озеро Бык.
Так как заказник именуется по названию озера, у местных жителей существуют две легенды о названии озера.

Первая легенда говорит, что озеро названо Бык, потому что к нему привели быка на водопой. А он упал в озеро и утонул. Интересно, что якобы его тушу нашли в озере Качканай Литовской Республики.
Вторая легенда гласит, название озеру дал бык, хозяина которого настигла Божья кара: он пахал поле в день Воскресения Христова. Земля провалилась под ногами у крестьянина, и он вместе с быком исчез под землёй. А на месте поля образовалось озеро.

Белорусские учёные совместно с литовскими доказали, что озеро Бык связано подземными водами с озером Качканай (Литовская Республика) и озером Слободское в деревне Слободка Ворнянского сельского Совета. Доказательством служит то, что в озеро Бык из озера Качканай заплывает угорь. А окольцованную рыбу, выпущенную в озере Бык ловят в озере Слободское. В озеро не впадают ручьи и речушки, также от него они не берут начала.

В настоящее время не установлена глубина озера. Ученые, проводя исследования, пришли к выводу, что дно озера очень илистое, что и вызывает затруднения в установлении глубины.

http://wikimapia.org

Озеро-голубь напоминает о мире

(легенда про озеро Голубь)

В давние времена напали на нашу мирную землю жестокие захватчики: грабили, жгли, уводили в плен. И некому было противостоять им. Не было войска могучего.

Но была дочь у короля — смелая и отважная. С мечом в руке она повела за собой солдат на неприятеля. Смело сражалась, устрашая врагов. Но силы были неравными: там, где падал один вражеский солдат, появлялось десять новых зловещих воинов. Защитники вынуждены были отступать под их натиском. Жестокий бой шел у подножья крепостной башни. Окруженные со всех сторон, они продолжали яростно отбиваться, погибая один за другим. И вот, когда осталась сражаться одна дочь короля, враги задумали захватить ее в плен. Она поднялась на самый верх высокой башни и бросилась с нее. Но девушка не погибла, а превратилась в белого голубя и взмыла ввысь.
А на следующий день на том месте, где оставалось вражеское войско, люди увидели огромное озеро, воды которого покрыли всех неприятелей. По виду своему озеро было похоже на голубя. Говорят, что так королевская дочь защитила свою землю. Защитила для того, чтоб была она навсегда счастливой и свободной.

Павел Ащеулов

(Народная газета, 2007г. 20 октября)

Легенда про Островецкого цмока

Островецкий цмок — региональный подвид белорусского цмокадракона, локализованный на северо-западе Гродненской области Беларуси.

Вель — самый известный из отровецких цмоков

Вяль — написание имени самого известного из островецких цмоков на белорусском языке

Ліцвінскі цмок — вариант наименования островецкого цмока на белорусском языке

Ліцвінска-астравецкі цмок — вариант наименования островецкого цмока на белорусском языке

Литвинский цмок — вариант наименования островецкого цмока

Литвинско-островецкий цмок — вариант наименования островецкого цмока

Островетчина — пограничный край между современными Беларусью и Литвой. Это земля, которую можно легко отнести к историческим областям той Литвы, которая летописная, с которой начиналось Великое Княжество Литовское. И драконыцмоки здесь — особенные, литвинские, аутентичные, легендарные…

Самый известный из литвинско-островецких цмоков — из-под Велейкишек, по имени Вель. Собственно, по его имени и деревня называется. Так вот рассказывают, что где-то там поблизости в давние времена жил цмок. Ничем особо пакостным он не занимался, только что баловал с камнем, мешая людям ходить мимо него. Но этого оказалось достаточным для того, чтоб один мужик решил того цмока извести. Придумал он такую штуку: убил барана, снял с него шкуру, залил «смолой и серкой» да поставил около камня. Цмок увидел барана, зубами в него — цап! Тут горячая смола залила ему глотку, цмок заревел и издох. «А как он ревел, его услышал другой цмок — Крок, что под Краковом. И тоже издох со страха.

Конечно, придумка с отравленной приманкой была совсем не нова, она пользовалась популярностью еще в библейские, да и в добиблейские времена. Вспомним японского бога Сусаноо, «опоившего» дракона Ямата-но-Ороти, хеттскую богиню Инару, аналогичным образом поступившую с Иллуянкой, библейского пророка Даниила, который отравил дракона пирожками, начиненными смолой, того же паренька Джима Паттока, который отвез на телеге суссекскому накеру огромный отравленный пирог, голопольского Козоеда, напихавшего в овцу чемерицы, волчьей ягоды, собачьей петрушки, серы и сапожного дегтя, и многих-многих других.

Потому в случае с Велем интересен не столько способ его «умиротворения», а сколько сам образ этого цмока.

Во-первых, его имя — Вель. Оно натурально связано как со славянским Велесом, который «скотий бог» и антипод Перуна-громовержца, так и с литовским Вяльнясом (VelniasVelinas), властителем потустороннего мира и покровителем скота, после христианизации — чертом и демоном. Получаем древнейший, дохристианский образ ЦмокаДракона-Веля, противостоящего верховному небесному божеству.

Во-вторых, интересен «крик Веля», который услышал его краковский собрат, тот самый Вавельский цмок, который по легенде жил в пещере под Краковом, прозывался цяложёрцем (całożerca — «людоед») и был уничтожен тем же способом, что и Вель. Причем, убил его тоже не шляхетный рыцарь, а простой сапожник Скуба (которому, правда, за это благое дело шляхетство таки было жаловано, по крайней мере так говорится про возникновение герба Абданк ).

В-третьих, внешний вид островецко-литвинского цмока. Правда, в легенде про самого Веля ничего не сказано, зато его описание можно найти в преданиях и суевериях, до сих пор бытующих в Островетчине.

Еще одну легенду рассказал местный дед: у дзяцінстве дарослыя забаранялі ім хадзіць на Вілію купацца, бо там у вадзе жыве цмок з галавой каровы і п’е ў дзяцей кроў. (Запісана ў вёсцы Быстрыца Астравецкага р-на Гродзенскай вобласці Рэспублікі Беларусь ).

Почему кровь пьет — ясно, чтоб детей напугать и от реки отвадить. Более занимателен здесь визуальный аспект: змеиное тело и коровья голова. Сильный отличительный признак. Голова, видимо, рогатая, а рога — символ достатка. Не оленья, лосиная или турья какая, а коровья — от домашней скотины, потому что цмок — существо не дикое, не лесное, а свое, почти «домашнее». А змеиное тело, чтоб лучше в земле прятаться да сокровища собирать-сторожить.

Из тех же современных преданий Островетчины можем почерпнуть еще кое-что о цмоках и волшебных змеях тамошней земли:

Кажуць, што недзе сярод лесу, пад зямлёю жыве чырвоная змяя. Адзін раз на год яна вылазіць са сваёй нары, каб абавязкова кагосьці ўкусіць. Ахвярай можа быць і чалавек, і жывёла. Часцей яна джаліць кароў. Калі ж нікога не знаходзіць, то джаліць дрэва, і яно адразу гіне — засыхае. Некаторыя дадаюць, што змяя ў пэўныя моманты можа ператварацца ў стралу і лятаць. Адна жанчына нават распавяла, як у дзяцінстве пасвіла кароў ды пачула рэзкае мычанне. Раптоўна адна з кароў упала змяртвечаная. Пасля агляду ветэрынара высветлілася, што ў каровы ўкус на губе. Але, дзіўна, змяю ніхто ніколі не бачыў. (Запісана ў вёсцы Быстрыца Астравецкага р-на Гродзенскай вобласці Рэспублікі Беларусь).

…Паводле адной легенды, у тым месцы, дзе навалена валуноў, якое мы і назвалі логавам цмока, схавана золата. Але скарб гэты аберагае цмок, ён палохае тых, хто спрабуе дастаць яго. Аднак кажуць, што калі б знайшоўся хто смелы і напалохаў цмока, то той бы ўцёк. (Запісана ў вёсцы Быстрыца Астравецкага р-на Гродзенскай вобласці Рэспублікі Беларусь)

Чем замечательны эти упоминания, так это указанием на пещерно-подземную природу островецкого цмока. Недаром среди записей белорусских фольклористов встречается такое вот: «Свіння рыла-рыла і дарылася да падземных цмокаў». Это именно про таких вот наших цмоков, которые любят прятаться в шурфах-пещерах. Там же на Островетчине есть гора Замковка. Высотой она метров под 300, что весьма значительно для Беларуси. И вот была на этой горе «дзірулёха» (дырка), «кинешь туда камень, и он не стучит и только пото-о-о-м стукнет» . Показательно, что практически тоже самое говорилось и про еще одно место в Островецком районе — про древнее местечко Гольшаны. Дескать, там тоже в земле дырка была: «Кінеш пятак — а ён дзынь-дзынь-дзынь-дзынь». Любят островецкие цмоки в норах жить.

Впрочем, не чураются они и водяного пространства. Только больше не по озерному, а по речному ведомству. Так в частности, литвинско-островецкий цмок взял под опеку речку Вилию, которая тезка цмоку Велю. Даже более того — тех, кто по этой реке плавал на кораблях, он опекал. Известно, например, что около застенка Кривознаки, где Вилия делает 9 крутых поворотов, цмок наставил предупредительные знаки-валуны, чтоб люди знали, где отмель, а где — вир.

Такой вот он, островецкий цмок — богатый и пещерный, речной и змееподобный.

Анджей Сапковский «Ведьмак» — М.: АСТ, 1996 (353)

Ірына Дубянецкая «Дзе шукаць беларускага цмока?» — 2012 (1071)

Мы з табою сустрэнемся, Цмок! (Туризм и отдых, №05/2006) (**)

Подготовка статьи: 

Геннадий Коршунов               

http://www.bestiary.us

Откуда пошло название реки Вилия?

Вилию называют «извилистой рекой». А местные жители нередко зовут ее «Велля», утверждая, что название реки произошло от слова «великая». Длина реки – 510 км, из них 264 она течет по территории Беларуси. Остальные 246 – по территории Литвы, где ее называют уже Нярисом. Основные притоки Вилии – Сервечь, Нарочанка, Страча, Двиноса, Илия, Уша, Ошмянка – зачастую включены в маршруты туристов-водников. Сама же Вилия является правым притоком Немана. В верховьях, на Нарочано-Вилейской низине, ее берега песчаные и невысокие. Русло реки извилистое, отличается сильным течением, и путешественнику открываются все новые горизонты, за которыми виднеются луга, леса, перелески и густые сосновые рощи. Вилия хороша везде – живописными пейзажами вдоль ее русла богаты и Вилейский район, и Молодеченский, и Сморгонский, и Островецкий. К ее берегам удобные подъезды.

Паданне аб рацэ Лоша

 Сярод літоўцаў, якія жывуць у ваколіцах Гервят, у 1970 годзе было запісана некалькі варыянтаў падання аб паходжанні тутэйшай рэчкі. Расказваюць, што на яе месцы была даўным  — даўно вялікая рака. Аднойчы, купаючыся ў ёй, патанула дачка ведзьмы. Моцна гаравала вядзьмарка, ламала рукі і ў парыве безвыхаднага гневу перагарадзіла кудзеляй раку. Вада пачала прасочвацца праз кудзелю тонкімі струменьчыкамі. Утварылася невялікая рачулка і крынічкі. Гэтае паданне, магчыма, звязана з будаўніцтвам плаціны ў даўнія часы, калі плаціна і вадзяны млын служылі людзям. Млын зараз перарэканструіраваны ў кафэ “Мельница» КСУП “Гервяты”, захавалася і плаціна.

Легенда пра возера Падкасцёлак бліз хутара Падкасцёлак

Адбылося некалі ў нашай мясцовасці такое здарэнне, якое вялікі кавалак зямлі недзе ўжо ў апраметную зацягнула, а на гэтым самым месцы з’явілася возера. Тое самае, што мы сёння з вамі і сёння бачым. Але пра ўсё па парадку.

Жыў тут тады вельмі моцны варажбіт-чараўнік. Такі ўжо знахар, што любую справу па-свойму мог абрабіць. Баяліся яго людзі, імкнуліся неяк засцерагчы, ды дзе там… Здагадваўся той злыдзень наперад, што да чаго. Засмяешся сабе толькі: “Ага, так мяне і надурылі… Думаеце, што не здагадваюся? Я вам за гэта такое жыццё наладжу, што мала не падасца”.

Што, скажыце, заставалася няшчасным людзям рабіць? Ці паменей таму злому чараўніку пярэчыць ды на вочы пападацца, ці, наадварот, шукаць добрага, спагадлівага знахара, які б мог супрацьстаяць ліхой сіле, не даць ёй у чарговы раз утварыць нешта благое, непажаданае. Збяруцца дзе-небудзь з адчаю і пачынаюць бедаваць, ва ўсе бакі галовамі раскручваючы, каб, крый Божа, Хвядос не падышоў (гэта і быў той самы чараўнік).

Пачалі ўспамінаць, як звярнуліся было да млынара, які таксама з нячыстай сілай знаецца, угаварылі яго, каб замовіў іхнія палі ад пошасці. Млынар згадзіўся дапамагчы. Магчыма, з-за сваёй карысці згадзіўся  — каб толькі ў яго млын малоць вазілі. Хай сабе і так, але ж паслухаў.

Ўсё рабілася пад вялікім сакрэтам. Нават жанкі не ведалі аб гэтым, ды і не здагадваліся. А потым што выйшла?..

Усе бачылі, як раніцай млынар пакіраваў да сялянскага поля. Ды толькі дайсці не здолеў… Яго ж самога потым дамоў на возе прывязлі. Сам млынар расказваў, як паслізнуўся на роўнай дарозе і нагу зламаў. Казаў, што нейкі камень на дарозе з’явіўся, а ён раней яго там не заўважыў.

Вяскоўцы потым таксама стараліся знайсці тую камянюку, але нічога падобнага там не было. Мала гэтага, у млынара тая нага, можа, з год не зарастала. А калі зраслася, то ён на ўсё жыццё застаўся кульгавым. І ссох неяк, нібы змаршчэлая апенька зрабіўся. Мужык жа які быў… што той асілак.

Пагамоняць мужчыны, але робяць гэта так ціха, што і, у пары крокаў ад іх знаходзячыся, не пачуеш, і, здагадацца, пра што размова ішла, не зможаш.

Гэта ж не жыццё, а суцэльныя пакуты былі. Падумайце самі: пасеюць збажыну, надвор’е спрыяе, ветру-навальніцы ў патрэбны час няма… А як толькі пачнецца жніво, то закруціць хмары ў небе, заварушыць іх так, што перакочваюцца яны, нібы ўюны ў рэшаце. Носіць-гоніць іх па небе, потым дождж уваб’ецца – спляжыць на нівах усё дазвання. Пра які там ураджай гаварыць?! З адчаю гатовы сяляне валасы рваць на галаве. Такі ўраджай быў, а нічога не засталося. Значыцца, зноў галадаць давядзеца, зноў дзеці з голаду пухнуць будуць?

Усхліпваюць бедалагі-жанчыны, пытаюцца самі ў сябе, за што на іх такое пакаранне, чы угнявілі Бога, як жа дзяцей гадаваць… Пахмурнымі сталі жанчыны. Усё думу думаюць, як выйсці з такога становішча, дзе і ад каго раду шукаць. Ужо каго толькі на дапамогу не клікалі. Але ж усё роўна трэба неяк ратавацца.

Успомнілі пра бабульку з хутара, да якой некалі за парадай звярталіся. Вырашылі яе маліць аб дапамозе. Ды, як потым аказалася, бабулька тая яшчэ мінулым летам памерла.

Пачалі жанкі наракаць на мужоў, што яны нічога не вырашаюць, а толькі хаваюцца ад Хвядоса. Але ўсё-ткі дамовіліся, што будуць шукаць-распытваць у людзей пра спагадлівага знахара, які б выратаваў іх, дапамог.

З тае размовы ўсё і пачалося. Жанчыны перапытвалі знаёмых, праходжых, суседзяў, якіх сустракалі ля касцёла бываючы ці ў якіх  іншых мясцінах, а мужчыны таксама хадзілі па наваколлі і выпытвалі, дзе б ім знайсці паратунак. Ніхто не браўся за такую справу, бо надта ж яна была адказная.

Так доўжылася ад вясны да вясны. Ужо заканчваўся чарговы май, вось-вось павінна было пачынацца лета, а там і да жніва рукою падаць. А збажына якая навокал уздымалася! Такая, відаць, радзіла адзін раз у пяцьдзесят гадоў. Гледзячы на яе, пачыналі бездапаможна ўздыхаць людзі  — не радавала іх гэта, бо ведалі, чым усё скончыцца.

Ажно пашанцавала вяскоўцам. Ці то проста так, само па сабе, атрымалася, ці то ўжо неба злітасцівілася над імі ды паслала нарэшце выратаванне. Ішоў неяк аднаго разу дзядулька-падарожны. Прыйшоў у тую самую вёску і пытаецца: “А што ж гэта ў вас так сумна? Песень не чуваць, дзеці не смяюцца?”

Распавялі тады сяляне старому, што да чаго ў іх адбываецца. Пахістаў галавою дзед і гаворыць: “Значыцца, Хвядос усё псуе? Каб жа вы мне раней пра гэта сказалі, то я яго б даўно ўжо суняў, а так ён добра паспеў вам у знакі дацца”.

Праз пару дзён, аказваецца, і на Хвядоса ўправа знайшлася. Ён ужо да касцёла падбіраўся. Стараўся, каб нячыстая сіла і там заваладарыла, каб яму падпарадкоўваліся ўсе навакольныя вёскі, жыхары якіх хадзілі да гэтага касцёла. Але толькі дакрануўся чараўнік да будынка, як загрукацела неба, блісканула раз-другі маланка  — і ўсё на тым.

Раніцай там было возера. Назвалі яго  — Падкасцёлак, бо пад касцёлам з’явілася.

 Азёры Беларусі ў легендах  і паданнях, 2003

Пелегрында — «Мышыная нара»

(Легенда пра вёску Пелегрында)

Быў я ў тым узросце, калі ўсё хацелася ведаць, і таму бясконца назаляў дарослым сваімі пытаннямі. “Мама, а чаму ў вёсцы нас завуць Лаўрыновы? – спытаў я неяк маці. – Гэта ж не наша прозвішча”.

І мама стала расказваць:

“Калісьці даўно, яшчэ ў мінулым стагоддзі, адзін чалавек з нашай радні, звалі яго Лаўрын, служыў лесніком у пана, які меў маёнтак у Рымдзюнах і валодаў усімі навакольнымі вёскамі, палямі і лясамі. Прайшла неяк чутка, што прыгонным сялянам, якія ў пана працавалі, зямлю будуць даваць. А пан сказаў, што зямлю ён падзеліць так: сядзе на свайго любімага белага каня і раннім ранкам выедзе з маёнтка, і што аб’едзе да захаду сонца, тое будзе яго, а што не паспее, тое аддасць сялянам.

Даведаўся Лаўрын, калі і як збіраецца пан зямлю дзяліць, узяў раннім ранкам сваю стрэльбу, лыкам падвязаную – каб можна было на плячы несці – і пайшоў насустрач пану. Як убачыў, што той едзе, то схаваўся за вялікі камень, а як пан пад’ехаў бліжэй, то стрэліў у панскага белага каня з чорнымі вушамі, а сам уцёк.

Але паны, вядома, пра ўсё дазналіся і арыштавалі Лаўрына. Сабраліся ўсе паны з акругі і наладзілі яму свой суд. Лаўрын сказаў, што страляў не ў пана, а ў каня, каб пан далей не ехаў, каб сялянам паболей зямліцы дасталося. І паны параіліся і сказалі: “Калі ты такі трапны стралок, то пацэль у пяцікапеечную манету з адлегласці 12 крокаў. Не пацэліш – пойдзеш у турму”. Дазволілі Лаўрыну выбраць любую панскую стрэльбу, але ён узяў сваю, лыкам падвязаную. Паставілі манету, адмералі 12 крокаў. Лаўрын прыцэліўся, стрэліў – і папаў. Пасля гэтага адпусцілі яго дамоў.

Зямлю паны ўсё роўна падзялілі, як хацелі. А каля таго каменя, дзе Лаўрын забіў панскага каня, правялі мяжу, — доўга ён ляжаў паміж нашай вёскай і Гірамі, а пасля, кажуць, зацягнулі той камень у Чорны Бор. І вёску дзе жыў Лаўрын, пан у помству назваў Пелегрында, што ў перакладзе з літоўскай азначае “мышыная нара”. А нас усіх сталі зваць Лаўрыновымі. І ты, сынок, заўсёды помні, чаму нас так завуць, і што нарадзіўся ты ў вёсцы Пелегрында, а хрысцілі цябе ў Гервяцкім касцёле”.

Я помню, мама!

Мечыслаў-Вітаўт Пятроўскі, уражэнец вёскі Пелегрында, жыхар г. Баранавічы.

(Астравецкая праўда, 1998 №58)

Легенда про Святоянский родник в Быстрице

Жительница деревни Жарнели Янина Симанович рассказывает, что, согласно поверью, Святоянский источник называется так потому, что берет начало от костела Святого Яна в Вильнюсе.

А в Быстрице рассказали легенду о пане, у которого была незрячая дочь. Собрал этот пан экипаж и отправился в дорогу – в Вильно, к знаменитому лекарю. Но по пути кони заплутали – и он сбился с дороги. Остановились передохнуть в лесу. Вдруг незрячая девушка услышала еле слышное журчание воды – и пошла на этот звук. Нашла еле заметный родник, нагнулась над ним, напилась воды, умыла глаза – и тут же прозрела. Так и узнали люди, что родниковая вода под Быстрицей целебная.

Еще одна легенда гласит, что в здешние края с Первой мировой войны возвращался израненный солдат. Лицо и все его тело были покрыты шрамами, глубокие раны изменили внешность – солдат раздумывал: стоит ли возвращаться в семью, не испугается ли его молодая жена, не прогонит. Сделал привал у кринички, напился воды, умылся – и увидел свое отражение в воде: все шрамы разгладились, раны зарубцевались.

Возле Святоянского родника построена капличка и установлен камень, который появился тут в честь принятия Конституции и установления независимости Польши 3 мая 1921 года. Как рассказала жительница Быстрицы Людмила Богачева, каплица построена в конце двадцатого столетия на деньги, собранные местными жителями. Она представляет собой прямоугольный объем с пилонами на углах, главный фасад оформлен большим арочным входом.

Родник берет начало возле деревни Быстрица, впадает в реку Вилия, ширина ручья в среднем 1,5м, глубина – 15см. Ручей протекает по территории Нарочано-Вилейской низменности, северная часть которой граничит со Свирской маренной грядой, а южная – находится на склонах Ошмянской маренной гряды. Мощность родника (расход воды)- 3456 литров за сутки зимой, 4320 литров в другие поры года.

Кроме лабораторных исследований, проведенных юными экологами из Ворнян, был проведен анализ воды из родника Островецким центром гигиены и эпидемиологии. Результаты экспертизы: проба питьевой природной воды соответствует требованиям государственных норм и правил для употребления человеком по всем показателям, кроме фтора.

Источник посещает много людей, особенно 21 июня, на праздник святого Яна. В этот день здесь собирается до 400 человек. Паломники набирают воду, а многие умываются прямо из источника. Каждый хочет почувствовать благодать Святоянской криницы.

Наталья Волынец

Астравецкая праўда № 51  2 ліпеня 2016г.

Легенда пра Святы камень каля Вялікай Вёскі 

Каля Вялікай Вёскі, што ў Спондаўскім сельсавеце, ёсць старажытны камень. Існуе прыгожая легенда аб яго пажоджанні.

Маці Боская сышла на зямлю, каб паслухаць, як славяць яе вернікі. Так ішла яна па зямлі, а людзі і птушкі спявалі ёй, лясы, палі і сады апраналі самыя прыгожыя ўборы, каб сустрэць яе, духмяныя чаромха і бэз упляталі кветкі ў яе косы. Праходзячы міма Вялікай Вёскі, Багародзіца залюбавалася прыгажосцю тамтэйшых мясцін і стала на камень, каб лепш было відаць. А з вёскі вечар даносіў такі прыгожы спеў, нібы гэта і не людзі, а самі анёлы спявалі, славячы Бога. Узрадавалася Маці Боская, заслухалася, затрымалася на некалькі хвілін, і адбітак яе святой нагі застаўся на тым камені.

Напэўна, падарунак Маці Боскай трэба лічыць тое, што спявачкі не пераводзяцца ў вёсцы і па сённяшні дзень. Самыя прыгожыя галасы ў хоры Клюшчанскага касцёла – гэта галасы жанчын з Вялікай Вёскі.

в.Спонды, Астравецкі раён                                          

Іаланта Валуевіч

(Родная прырода, 2006г. №7)

Легенда про Сорочанские озера

 Давным-давно это было. Пригласил воробей сороку на свидание с предложением о женитьбе. Обрадовалась сорока, перья причесала, принарядилась и полетела к любимому. Но по дороге застала ее гроза с проливным дождем. Не хотела сорока возвращаться и полетела в дождь, махая что есть сил намокающими крыльями. А чтобы было легче лететь, стала сбрасывать с пушистого хвоста намокшие перья. Прилетев на место встречи к старому дубу, сорока не застала своего женишка, нашла лишь записочку, где было написано: “Настоящие воробьи на сороках не женятся”. Расплакалась сорока и наплакала по воробью целое озеро, которое поныне так и называется — Воробьи. А там, где сорока роняла намокшие перья, родились остальные озера. С тех пор хвост у сороки совсем худенький, а озера эти стали называться Сорочанскими, с одной вытекающей из них речкой — Сорочанкой.

http://rad.org.by/articles/voda/legendy-ob-ozerah ©rad.org.by

Таямнiцы глухога возера

(легенда пра возера Глухое)

      Амаль пра кожнае з азёр Астравеччыны ў народзе захаваліся легенды, паданні. Але найбольш ахутана таямніцамі возера Глухое, альбо Глушачок, як яго ласкава называюць мясцовыя жыхары. Яно размешчана на тэрыторыі Падольскага лясніцтва і распачынае сабой знакаміты ланцужок цудоўных «Сарачанскіх караляў».

Кажуць, некалі праязджала ў Вільню з Пецярбурга знатная князёўна ў залачонай карэце з багатымі падарункамі. Дарога праходзіла цераз балота, на месцы якога цяпер возера. Коні з гары панеслі, карэта саскочыла з дарогі і — багна пачала засмоктваць яе. Удалося выратавацца самім дзякуючы таму, што коней паспелі адпрэгчы. А карэту з багаццем паглынула ў сябе балота.

Не менш цікавая легенда ўтварэння гэтага возера. Калісьці Нарачанскі край славіўся сваімі чараўніцамі. З імі люта распраўляліся, тапілі ў азёрах, прывязаўшы на шыю камень, каб нават чарадзейная сіла не дапамагла выплысці. І вось адна з чараўніц вырвалася з рук сваіх захопнікаў. Яна ўцякала, але ў балоце, на месцы цяперашняга возера, яе дагналі. Убачыўшы, што няма іншага выйсця, чараўніца выкрыкнула магічнае заклінанне, ператварыўшы балота ў возера, і патапіла тым самым сябе і сваіх крыўдзіцеляў.

Многія сцвярджаюць, што Глухое злучаецца з нарачанскімі азёрамі падземнымі хадамі. Даследчыкі, каб выявіць, куды вядуць крынічныя хады, акальцавалі некалькі дзесяткаў розных рыб у Нарачанскім возеры. Аднаго з такіх шчупакоў вылавілі ў Глухім возеры. Плыўцы, якія адважыліся тут ныраць, расказвалі, што ёсць такое месца, дзе з неймавернай сілай зацягвае ў бездань.

І вось пагодлівым восеньскім днём мы пад’ехалі да возера. Спакойнае і велічнае. Да яго амаль ушчыльную падступаў маляўнічы лес, а вакол — ні душы. Сонечныя праменьчыкі гайдаліся на хвалях, нібы ўсміхаючыся нам і запрашаючы да сябе. Але, памятаючы аповяды мясцовых жыхароў, мы не адважыліся падысці да вады. Да таго ж небяспечная дрыгва акружала возера з усіх бакоў.

Успомнілі пра шматлікія ахвяры, якія забрала возера. Апошняй быў малады хлопец, які вярнуўся дадому, адслужыўшы тры гады ў марскім флоце. Паспрачаўся з сябрамі, што пераплыве возера пад вадой. Як нырнуў, так яго больш і не ўбачылі.

Дрыгва таксама шмат каго засмактала…

Легенды пра Глухое возера існуюць і да гэтай пары, абуджаюць фантазію, бударажаць кроў і гарачыя галовы мясцовых скарбашукальнікаў. Многім хацелася знайсці тую карэту са скарбам… Здавалася б, прасцей было б спусціць ваду з возера: Глухое размешчана вышэй за Баранскае, якое знаходзіцца побач, на метраў 15-20. Але зноў жа старажылы перасцерагаюць: хто спрабаваў гэта зрабіць — аслеплі…

Бывае возера і шчодрым. Смельчакі, што адважыліся лавіць там рыбу, хваляцца багатымі ўловамі. Ды яшчэ здзіўляюцца чысціні і празрыстасці вады, якой няма ў іншых азёрах. А ягаднікаў увосень Глушачок шчодра адорвае журавінамі, якія густым мохам аплялі берагі возера.

 Іаланта ВАЛУЕВІЧ

Хлеб ператвараецца ў гадаў

Бог прыйшоў, а пякла хлеб хазяйка. І Ён гавора:

— Дай, я так есьці хачу, што прама ад голаду гатоў памярці.

Так яна тады:

— Ай, ідзіце Вы к чорту, у нас хватае такіх многа галодных! Усё толькі есьці і есьці…

Атказалася. І Бог ужо пайшоў. А яна думае: трэба ж павярнуць еты хлеб ужо другім канцом, каб ён запёкся харашо. А там адны гады з хлеба палучыліся. А яна тады: “Ай, гэта чараўнік, гэта чараўнік!”

А гэта быў не чараўнік, а сам Бог. Пробоваў, якія людзі. Чы яны скарынкай хлеба падзеляцца, чы яны не. А да другога пайшоў, там ужо бедненькі такі быў старычок. Але ён гавора: “Я жалею”… І там што меў, тое даў. Так ён збагацеў той старычок. Бо ён астатняю скарыначку пачаставаў, і даў Яму есьці. І ён усягда меў хлеба, а гэная <жанчына, што хлеб пякла > бедная асталася.

(Зап. у 2002г. ад Сабіны Мацкевіч, 1934г.н. катал., 4кл., в.Ізабеліна Астравецкага раёна)

Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. У 6т. Т.3. Гродзенскае Панямонне. У 2 кн. Кн. 2. – С. 384.

Цудадзейная крынічка

(легенда пра крынічку ў вёсцы Сыманэлі)

У канцы вёскі Сыманэлі, што ў Варнянскім сельсавеце, з глыбінь зямных б’е, струменіцца крынічка. І бяжыць ад яе срабрысты чысты ручаёк. А побач узвышаецца земляны насып, пра які існуе легенда. Людзі кажуць, што насыпаны ён яшчэ напалеонаўскімі салдатамі.

У 1812 годзе войскі Барклая-дэ-Толлі на Астравеччыне на нейкі час затрымалі захопнікаў. Пара была гарачая, лета ў разгары, і да крынічкі зачасцілі то французскія, то рускія салдаты. А потым расказвалі аднапалчанам ды мясцовым жыхарам: “Дзіўны нейкі гэты ручэй. Ужо на падыходзе да яго знікае ўсялякае жаданне варагаваць”. Вось падыходзяць французы, а каля ручая тоўпяцца рускія салдаты, частуюцца ў асалоду крынічнай вадзіцай. Чэрпаюць кацялкамі, наліваюць у біклажкі, а французы моўчкі, спакойна чакаюць сваёй чаргі. Ці наадварот,  — рускія чакаюць, пакуль набяруць вады французы. І заўсёды мірна разыходзяцца.

Кажуць, што і зараз, варта напіцца з дзіўнай крынічкі, як у целе адразу адчуецца бадзёрасць, узнімецца настрой і на душы становіцца спакойна і хораша.

Вось такія мясціны ёсць на Астравеччыне.

М. Кляцоўскі

 Астравецкая праўда, 6 чэрвеня 1998г., №43

Чаму дзіця да года на руках носяць

Адна карміла дзіцё, карміла груддзю дзіцё на ложке. І тожа Бог зайшоў. І там што-та спрасіў, штоб яна памагла. Яна гаворыць:

-Я дзіця нідзе не кіну, не магу.

-Так пускай ён пойдзе!

-Не, ён не пойдзе, ён яшчэ маленькі, не пойдзе.

-Ну, ты будзеш цэлы год яго насіць на руках –  сказаў так.

Ну і ат таго, за тое, цэлы год нада дзяцей насіць на руках, не ходзяць.

А так бы толькі дзіцё нарадзіўся – і пайшоў ба.

-Знычыць, жанчына не паверылы…

—  Бог хадзіў, а жанчына Яму не паверыла.

( Зап. у 2002г. ад Станіславы Віюк, 1926 г.н., катал., 5 кл., в.Быстрыца Астравецкага раёна)

Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. У 6т. Т.3. Гродзенскае Панямонне. У 2 кн. Кн. 2. – С. 351.

Чортава балота

(легенда пра балота каля вёскі Спонды)

Многія мясціны майго роднага кутка і сёння авеяны легендамі. Вось адна з іх. Каля нашай вёскі Спонды ёсць ажно тры Чортавы балоты. Сама назва падказвае, што туды лепш не хадзіць, калі не хочаш, каб з табой здарылася нешта нядобрае.

Гісторыя гэта адбылася, мо, стагоддзі два таму. Адзін вясковец любіў хадзіць у суседняе мястэчка ў карчму. Аднойчы заседзеўся дапазна, а калі вяртаўся на добрым падпітку дахаты, то ў Чортавым балоце заблудзіўся. Ніяк не мог выйсці: кружыў і кружыў па імшарыне. Ужо і стаміўся, хацеў прылегчы на курган адпачыць, як раптам з’явілася мноства чарцей, акружылі яго, далі ў рукі скрыпачку і загадалі граць. Селянін ніколі не быў музыкантам. Але як толькі ўзяў у рукі тую “крывую скрыпачку”, то так здорава зайграў на ёй, што самому захацелася пусціцца ў скокі. А ўжо як чэрці весяліліся: кружыліся, падскоквалі, аж у вачах мільгацела. І пра музыканта не забывалі, падбягалі і шчодра сыпалі яму ў шапку грошы. Так яны выгульвалі, пакуль не стала світаць. А тады раптам усё знікла, як і не было нічога. Чалавек пачаў думаць, ці не страшны сон  яму прысніўся. Ад успамінаў аж мурашкі па спіне пабеглі. “Не дай Бог яшчэ калі такі сон убачыць! Цьфу, цьфу, цьфу! – сплюнуў ён праз левае плячо і ледзь не абамлеў: ля ног ляжала шапка, напоўненая… скамечанымі паперкамі.

в.Спонды, Астравецкі раён                                          

Іаланта Валуевіч (Родная прырода, 2006г. №8)

Як пан на небе гасцяваў

Было гэта даўным даўно, калі яшчэ твой прапрадзед на свет не нарадзіўся. Жыў у адным маёнтку заможны і вучоны пан, і меў ён адну прыхамаць: ніколі не сядаў есці адзін, заўсёды гасцей клікаў. Вось неяк нараніцы, устаўшы з пуховых пярын, загадаў ён падаваць сняданак. Прыносіць слуга смажаную курыцу з віном ды кажа:

-Няма каго паклікаць да стала, гаспадар, усе вашы суседзі на воды паехалі.

Пачухаў пан патыліцу і адказвае:

-То ідзі пакліч першага, каго на вуліцы сустрэнеш.

Слуга, як маеш, прывёў яму жабрака. Хоць і не прывык пан да такой кампаніі, але слова сваё трымае. Пасадзіў жабрака за стол, частуе ды гутарку вучоную распачынае. А той адказвае так хораша ды разумна, што пан толькі дзіву даецца. Вось накарміў пан жабрака, у торбу яму прысмакаў розных наклаў ды гаворыць:

-Дужа мне з табой, разумны чалавек, снедаць спадабалася. Як будзеш у нашых краях, то глядзі ж, заходзь абавязкова.

-І ты да мяне ў госці прыходзь, — запрашае жабрак.

-А як жа я твой дом знайду? — смяецца пан.

-Не бядуй, я за табой белага каня прышлю, ён добра дарогу ведае.

Сказаў так жабрак і пайшоў. А там і дзень, і месяц, і год прайшоў – пан і забыўся пра гэтую сустрэчу. А яго слуга, выйшаўшы неяк нараніцы, убачыў у садзе прыгожага белага каня. Пачаў ён клікаць каня за сабою, тузаць  — ані з месца не скрануў. Пабег тады да пана:

-Уставай, пан, там дужа харошы конь твае ружы топча.

Хоць і не хацелася пану гэтак рана з ложка вылазіць, але надта цікава стала, што ж там за конь гэтакі. Прыйшоў, пагладзіў, за сабою кліча  — конь ні з месца.

-Э-э, — кажа тады пан,  — ён, відаць, да людзей не прывык. Трэба яго аб’ездзіць.

Ускочыў на каня, а той нібы толькі гэтага і чакаў – памчаў адразу прэч з сада. Пан злезці захацеў, ды што за ліха – не можа. Так яму і прыйшлося падарожнічаць. Доўга ці не скакаў, ды пад’ехаў нарэшце да зялёнага прыгурку. На ім стаяў плот, а плот падпіралі плячыма многа людзей і стагналі:

-Ох, цяжка нам, ох, давіць моцна на плечы…

Пашкадаваў іх пан, злез з каня, пераставіў плот далей.

-Дыхайце, — кажа, — вольна, людцы, не давіць на вас ужо нічога.

Тыя – што за дзіва – не слухаюць, сядзяць сабе па-старому, ды стогнуць. Плюнуў тады пан, ускочыў на каня ды далей паехаў. Праскакаў так колькі вёрстаў ды есці захацеў. Толькі падумаў пра ежу, як убачыў пышны палац. Зайшоў пан у адзін з пакояў, глядзіць – пасярэдзіне стол накрыты, а на стале – і стронга, і дзічына, і вяндліна, і клёцкі, і вараніцы. За сталом жа тым сядзяць людзі і скардзяцца, што есці няма чаго.

-Як гэта няма? – здзівіўся пан. – Тут жа столькі прысмакаў, ешце на здароўе!

Яго, аднак, ніхто не слухае, усе па-старому бубняць. Махнуў тады пан рукою, сам пад’еў дабро, каня накарміў ды далей паехаў. Праз які час убычыў ён невялікі просты дамок і таксама зайшоў. А там на стале толькі хлеб, сыр, ды малако, але людзі сядзяць вясёлыя, ядуць у ахвоту, ды жартуюць адзін з адным. Падзівіўся пан, як адны за бедным сталом шчаслівымі быць умеюць, а другія за багатым слёзы ліюць, ды ізноў у дарогу падаўся.

І прывёз яго конь на гэты раз проста да вялікага, новага, у кветках, дома. На ганку стаіць  — хто б вы думалі – жабрак і сустракае ветліва пана, вядзе ў пакоі.

— Сядай, запрашае, — дарагі госцік, выпі мёду з дарогі, ды раскажы, што бачыў сягоння.

— Бачыў я, — адказвае, закусіўшы, пан, — як людзі плот падпіралі, а калі я яго пераставіў, усё па-старому стагналі.

— А гэта таму, што ў жыцці толькі дрэннае бачыць умелі.

— А чаму ў пышным палацы людзі за багатым сталом сядзелі, а на голад скардзіліся?

— Бо ўсяго чыста мелі, ды заўсёды ім мала было.

— А чаму ў малой хаціне людзі хлеб з малаком елі ды шчаслівыя былі?

— Бо яны і за малое Богу заўсёды дзякавалі. Але ты, госцік, стаміўся, бачу, то ці не хочаш адпачыць?

— Добра было б,  — згаджаецца пан.

Прывёў яго гаспадар у спальнб ды кажа:

-Толькі ж ты, даражэнькі, як прачнешся, у акно не глядзі, ды кія майго не чапай.

Паабяцаў яму гэта пан, заснуў ды надта ж добра выспаўся. А прачнуўшыся, думае сабе: “Вот, што там стары такое казаў! Захачу  — ды гляну ў акенца!” Шась да фіранкі, зірнуў  — і ледзь не самлеў. Там на мужыка бандыты напалі, рэжуць, рабуюць; там баба з дзіцём па масце ішла ды паслізнулася, дзіця патапіла; там маладога хлапца вешаць збіраюцца…

-А што ж вы робіце?! — крыкнуў галосна пан, ды тут жа і апамятаўся. Фіранку завесіў і сеў, як анёлак, склаўшы ручкі на ложку. А тут якраз гаспадар заходзіць.

-Ну, як выспаўся, госцік?

-Добра, — апусціў вочкі пан.

-А ці не глядзеў тым часам у акенца?

-А… от глянуў сабе. Што ж такое?

-А тое, што ты свеце палову людзей загубіў. А каб яшчэ і кіем махнуў — увесь свет звёў бы! Бо ты не дзе-небудзь, а на небе. Я – сам пан Бог.

Спужаўся пан  — на калені стаў, прабачэння папрасіў. А тады і пытаецца:

-А ці не можна мне было б любую мамусю ўбачыць? Яна даўно памерла, а я дужа па ёй засумаваў.

А мамуся яго была благая, скупая пані. Толькі раз за ўсё жыццё падала яна жабраку дзве цыбуліны з пёркамі, то й сядзела зараз у пекле.

— Можна, — кажа Бог. – Пашукай толькі ў кішэнях, можа знойдзецца, што падаць ёй.

Пашукаў пан, найшоў дзве цыбуліны з пёрамі ды пачаў, схіліўшыся над пеклам, клікаць мамусю. Выскачыла тая з катла, смалу абтрэсла ды кінулася да сына.

-Працягні мне, міленькі, што-небудзь, — просіць, — каб я вылезці адсюль змагла.

Працягнуў пан цыбуліны, а да іх з усяго пекла грэшнікі кінуліся. Раззлавалася мамуся, давай іх адпіхваць.

-Гэта мой сын, не ваш! – верашчыць. – Адыдзіцеся адгэтуль!

Урэшце рэшт бойку распачалі. А пакуль біліся  — паабломвалі пёркі, і засталася мамуся ў пекле. Засумаваў тады пан, дахаты пачаў збірацца. На дарогу наклалі яму прысмакаў, і паехаў ён, гаспадару падзякаваўшы.

Пакуль ехаў – ізноў тых самых людзей бачыў, але ўжо нікога не чапаў. А як прыехаў дадому  — не пазнаў старога месца. Там, дзе яго палац быў, усё бур’яном пазарастала, бо прабыў ён у дарозе не два дні, а тысячу гадоў. І сам пан тут жа ад старадаўнасці рассыпаўся ў прах.

А душа яго прама ў рай трапіла. Бо, хоць і багаты, але харошы чалавек быў: Богу маліўся, з жабракамі дзяліўся, з людзьмі ветліва гаварыў. А такім туды і дарога.

Інэса Багдзевіч

Астравецкая праўда, 10 снежня 1994г., №94

Як шукалі паганскія скарбы

Гэты артыкул быў надрукаваны ў 1933 годзе ў газеце “Голас”. Адшукала яго і даслала нам у рэдакцыю прафесар Гэлена Глагоўская з Беластоцкага ўніверсітэта.

…Падвёў мяне да высокага кургана, парослага сасняком, узабраўся на яго вяршыню, і паказваючы на вялікую яму пасярэдзіне, прызнаўся:
– Гэты курган раскопваў я. І больш ніколі – пан можа мне верыць – не прыйду сюды з лапатай.
Спадзеючыся, што пачую цікавую гісторыю, заснаваную на забабонах і буйным уяўленні, я папрасіў майго правадніка Яна, старога селяніна з вёскі Лоша Ашмянскай гміны, растлумачыць сэнс сказанага.

–А было так, – пачаў Ян. – Прыйшоў я сюды пасярод ночы. Дачакаўся, пакуль вёска засне і крадком ад усіх (нават ад уласнай жонкі) пасунуўся. Крадком – бо баяўся паліцыі і пана з двара (Дабжынскага – Г.Ч.). Ведаў, што за такія справы караюць сурова.

Старэйшыя людзі на вёсцы распавядалі, што гэтыя капцы панасыпалі яшчэ паганцы, якія ў іх хавалі сваіх памерлых. Казалі, што закопвалі іх з усім багаццем, якое памерлы здабыў за жыццё. Нярэдка з сапраўдным скарбам – золата ды срэбра. Гэтыя скарбы былі заклятымі – іх сцераглі душы памерлых. З духаў я пасмяяўся, а ў скарбы паверыў…

На небе ў тую ноч ззяла поўня. Я выбраў самы вялікі з курганоў. Праўду кажучы, нагледзеў яго яшчэ днём. Скінуў армяк і стаў капаць на самай вяршыні. Спяшаўся моцна, бо баяўся, каб хто не надышоў. Ды і да скарбаў дабрацца карцела.
Укапаўся па пояс, потым – па плечы. Ну, думаю сабе, ужо недалёка, скарб павінен ляжаць якраз пасяродку, вось яшчэ пару лапат… Капаю-капаю, але пад лапатай так ні разу і не зазвінела.
Стаміўся я парадкам – цяжэй стала пясок з ямы выкідаць. А тут яшчэ моцны вецер узняўся. Пяском занесла мне і вочы, і вушы, скрыпеў ён на зубах, дзёр у горле.
Вылез я з ямы – працёр вочы. Горача было і душна. Наўкола стаяў лес, і шумеў ён неяк дзіўна. Па імху бегалі ясныя плямкі месячнага святла.
Усплылі раптам у памяці пагавэндкі старых баб наконт таго, што душы памерлых скарбы гэтыя вартуюць і бяда таму смельчаку, які адважыцца іх здабываць, што ў пэўныя ночы можна гэтыя душы ўбачыць – як прывіды або як мільгаценне святла.
І так гэта мне ясна прыгадалася, што стала зусім ніякавата. Глянуў я на месяц – да яго якраз падплывала вялізная чорная хмара. Шмыгнуў я ў яму і стаў капаць далей. І раптам чую: мая лапата ўдарылася аб нешта металічнае. Сэрца забілася мацней, кроў прыліла да шчок і стала зусім душна. Схіліўся я і намацаў нешта цвёрдае. Пляскатае і вільготнае.
Раптам чую выразна, што нехта мяне кліча:

–Яне, Яне, – аднекуль здалёк плыве голас.

Пэўна, жонка, думаю сабе. Можа, якое няшчасце дома здарылася? Вылез з ямы, слухаю – не.
Толькі вецер яшчэ мацней дзьме, ды лес так шуміць, што каб цішэй мяне клікалі – не пачуў бы.

Заскочыў я зноў у яму, нахіліўся, а той самы голас:

–Яне, Яне, хо-ха, у-ха…

Тады я, пане, спалохаўся па-сапраўднаму. Але, думаю сабе, не дамся – вось жа ён скарб, лічы, у руках. Пан, пэўна, разумее, што такое скарб пры пяці гектарах зямлі і пяці галодных ратоў на іх.

Стаў я капаць далей. Стараюся не слухаць і капаю… Нарэшце выкапаў… Камень! Задрыжэла ўва мне ўсё: пад каменем, думаю, і ляжыць паганскае золата…
Раптам чую: тупат коней. Нясуцца галопам. Усё бліжэй і бліжэй. І людзі нейкія крычаць. Мільганула нешта над галавой, і ў яму пырснулі дробныя каменьчыкі – як гэта бывае з-пад конскіх капытоў…

Адмовіў я гучна пацеры і сяджу – не дыхаю. Поўня схавалася за хмарай, счарнела навокал. ..
І зноў нехта закрычаў – дзіка, нема. Зазвінела зямля ад соцень конскіх капытоў, жалеза ўдарылася аб жалеза, страшны енк нейкага чалавека. А потым глухі глыбокі гук – нібы ўсё гэта правалілася ўглыб зямлі. Бакі маёй яміны зарухаліся і абваліліся – мяне засыпала пяском па пояс.

Не памятаю, як я выбраўся з абдымкаў кургана, як схапіў лапату, армяк і прыбег дадому – мокры, брудны, калоцячыся ад перажытага жаху.

Ніколі больш не вазьмуся капаць курганы. Нават калі б пан плаціў бы за гэта па 5 злотых у дзень.

Ян замоўк.

–У нас ёсць свае работнікі. Навошта нам людзі з вёскі? А ў тую ноч здарылася страшная бура?
–Яшчэ якая! Так пляскалі перуны, што я баяўся, каб з помсты не ўдарыў каторы ў маю хату ці стадолу. Толькі няхай пан не думае, што гэта я буры тады спалохаўся. Не. Ёсць у гэтым нейкая сіла. Нездарма ж стары пан, нябожчык, пад канец свайго жыцця загадаў аднавіць на самым высокім кургане невядома кім і калі пастаўлены крыж. І лавачку закамандаваў побач паставіць. Часта прыходзіў ён потым сюды. Сядаў на лавачку і маліўся. Я думаю, за душы паганцаў – ён пра гэта куды больш ведаў, чым я ці ты, пане.
Ля вёскі Лоша Ашмянскага павету знаходзяцца вялікія старажытныя (каля тысячы гадоў) пахаванні, якія мясцовы люд здаўна называе ўрочышчам. Гэта курганы, якія знаходзяцца ў трох месцах. Ля смалярні ў старым лесе – больш за 20, але каля паловы з іх знішчана. Далей – ля тару. І за тарам – самыя высокія, злучаныя слядамі былых равоў – таксама напалову знішчаныя. Каля тысячы гадоў таму тут жыло нейкае племя, якое гісторыкам пакінула толькі курганы і гарадзішчы. Пісьменных здабыткаў з тых часоў не засталося. І даследаваць дзейнасць чалавека на зямлі віленскай, які жыў яшчэ да Гедыміна, можам толькі, праводзячы раскопкі гэтых курганоў і гарадзішч.
На ўсёй тэрыторыі Віленшчыны чакаюць лапаткі даследчыка сотні курганоў.
***
Раскопваем курганы ля Лошы. Знішчаем легенды, якія непакоілі ўяўленне мясцовых людзей, здабываем скарбы для навукі.

Пачынаем ад найменшых: вышыня – ад метра, шырыня – 16-19 метраў. Форма авальная або акруглая. Дзесяць працаўнікоў, а дакладней – беспрацоўных, накіраваных сюды Фондам працы – разбіваюць сярод лесу намёт. Кіруе першай такога роду польскай экспедыцыяй на Віленскай зямлі пані доктар Гэлена Цэхік з Археалагічнага Музею Універсітэта Стафана Баторыя. Адзін з курганоў з дапамогай бела-чырвоных слупкоў разбіваем на чатыры часці. Праз хвіліну раздасца грукат першай лапаты – першы крок у нашых пошуках скарбаў даўніны.

На жаль, значная частка курганоў знішчана. Іх зруйнавала легенда аб скарбах. Зрэшты на тэрыторыі Віленшчыны знішчэнне курганоў – распаўсюджаная з’ява. Жыхар бліжэйшай вёскі ці яго госць, гнаны жаданнем здабыць золата і серабро, хапаецца за лапату і, хаваючыся ад уладаў, нярэдка па начах грэбаецца на “паганскіх могілках”. Нічога каштоўнага для сябе ён не знаходзіць, але адначасна знішчае тое, што было каштоўным для навукі.

Пачынаем капаць першую чвэрць кургана, адкідаючы зямлю ўбок.
Экспедыцыю фінансаваў Універсітэт Стафана Баторыя – дапамагае сціпла і асабіста Гістарычнае Кола студэнтаў U.S.B., якое на працягу зімы змагло зарабіць на гэтую справу невялікую суму.

Экспедыцыя мае тры этапы: першы – ля Лошы, другі – ля Ячун, трэці – ля Кармазынаў, што на мяжы з Літвой. Непадалёк ад Дукштаў. Спадзяёмся, што ў другім і трэцім этапах фінансава паўдзельнічае і ваяводства.

Чвэрць за чвэрцю раскопваем першы курган. Гарачка пошукаў ахоплівае ўсіх удзельнікаў. Беспрацоўныя таксама з азартам пераглядаюць кожны каменьчык, а калі трапляюцца косці і попел, перабіраюць іх рукамі.

Духаў не бачым. Ніхто нас не кліча здалёку. Затое цэлымі днямі вакол нас круцяцца мясцовыя сяляне. Навакольныя вёскі ў страшным хваляванні – прыехалі па іх скарбы. Многім хочацца абагнаць нас і пашчыраваць у напаўраскапаным кургане першымі. Таму на ноч нам прыходзіцца выстаўляць варту.

Ужо ёсць першыя вынікі. Пасля рытуальных цырымоній племя спальвала свайго нябожчыка, потым збірала яго косці, попел і вуглі і кідала ў яму, зверху клалі асабістыя рэчы памерлага і засыпалі зямлёй. Часам насып замыкалі каменным колам, які мог мець нейкае культавае значэнне. Іншыя курганы аздобленыя толькі ровам і маюць пляскатую паверхню.
Курганы аздоблены бедна – памерлыя яўна не былі заможнымі людзьмі. У першым знаходзім бронзавы заручальны пярсцёнак і гліняную прасніцу. Значыць, тут пахавана кабета.
Другі курган стаў месцам пахавання “страюхі” – у ім мы знайшлі мноства бронзавых упрыгожванняў: чатыры пярсцёнкі, разную шпільку для адзення, кулон у выглядзе званочка. Але яна не толькі моднічала, а яшчэ і працавала – аб гэтым сведчаць дзве гліняныя прасніцы, іголка і шыла.

У трэцім, чацвёртым, пятым і шостым курганах – ніводнага прадмета. Аблом! У сёмым і восьмым – па спіральнай формы пярсцёнку. Чамусьці нам шчасціць на жаночыя захаванні.
Невялікая колькасць знойдзеных прадметаў крыху рэабілітуецца тым, што яны знаходзяцца ў адносна добрым стане.

Пераходзім да вялікіх курганоў. На чацвёрты дзень пачынаем раскопку самага большага з іх. Што ён нам адкрые?

ІІ
Чалавек – істота хцівая. Яму хочацца мець не проста шмат, а як найбольш. І як мага хутчэй. І каб мінімум намаганняў.

У Перу амерыканцы шукаюць золата інкаў, шмат гарачых галоў кіруецца ў пустыню Гобі ў спадзяванні адшукаць скарб Чынгісхана. Выпытваюць у мясцовых людзей паданні і легенды. Шукаюць у пяску, у зямлі, на руінах. Гэта скарбаманія вялікага маштабу.
У нашага роднага тэмпераменту – свая сфера дзейнасці: пясок, гліна і багна. Нашы скарбаманы крыху ніжэйшага гатунку. Газеты шмат пісалі пра аднаго землеўладальніка з Віленшчыны, які таргаваўся з урадам з нагоды скарбу расійскага штаба, які нібы закапаны на яго ўчастку. Практычна ў кожнай мясцовасці ў незлічоных варыянтах жывуць легенды (і людзі, якія спрабуюць іх спраўдзіць) пра скарбы шведаў, Напалеона (нават там, дзе яго нага ніколі не ступала), рускіх і г.д. Скарбашукальнікі капаюць у поце твару свайго ў надзеі аднойчы разбагацець.

На працягу шасці квадратных кіламетраў ля вёскі Лоша, дзе мы раскопвалі курганы, скарбаманія мае багатыя традыцыі. Распачалося гэта каля 30 гадоў таму. Пагалоску пусціў нейкі прайдзісвет, і яна загуляла па наваколлю. Абмяркоўвалі ў вёсцы, абмяркоўвалі ў двары, дайшло і да аддаленых вёсак. Прайдзісвет так доўга і старанна ўгаворваў пана генерала, уладальніка бліжэйшага маёнтка, што той урэшце на свой страх і рызыку дазволіў узарваць падлогу ў драўлянай царкве (цяпер – касцёл) і з дапамогай некалькіх дваровых людзей перакапаць увесь пясок. Капалі доўга – не знайшлі нічога. Прайдзісвет ганебна ўцёк.

Ён уцёк, а мара аб скарбе засталася. “Няма пад царквой, – вырашыў генерал, – павінен быць у ставе”. Як яшчэ памятаюць старэйшыя людзі, прыгналі да става дзіўную “машыну-чарпак” (можа, драгу?), і доўга з яе дапамогай даследавалі дно і берагі спачатку става, а потым і рачулкі. Нічога не знайшлі.

Легенда пра скарб перажыла вайну, не страціўшы сваёй прывабнасці. Аднойчы, калі мы капалі курганы, нас наведаў цяперашні ўладальнік маёнтка. Ён доўга разглядаў напаўраскапаны капец, потым стаяў перад нашымі бронзавымі знаходкамі…
–Я і не спадзяваўся, што ў гэтых курганах нешта ёсць, – сказаў ён.
Памаўчаў і дадаў:

– А ці ведае пан, што ў маім ставе знаходзіцца вялікі скарб? Яго ўжо шукалі не раз, але без станоўчага выніку. Думаю распачаць новы грунтоўны пошук. Спушчу стаў поўнасцю і сістэматычна абшукаю ўсё дно.

Будзе спускаць ваду, якая круціць кола млына, каб знайсці тое, чаго няма!!!
Я кусаў сабе вусны, каб стрымацца і не крыкнуць, што ведаю, як узнікла гэтая байка пра скарб – мне расказаў пра гэта сын яе “аўтара”.
Ля касцёла стаіць хата Лютовічаў. Каля сарака гадоў таму бацька сённяшняга гаспадара гэтай халупы ў марозную ясную ноч выйшаў на двор. Па неадкладнай патрэбе. Падчас натуральнага фізічнага высілку ў вачах яго сцямнела ад напругі, а потым “заіскрыла”. Назаўтра ён пусціў па вёсцы пагалоску, што бачыў над царквой агністую мятлу, якая ляцела ў бок курганоў.

– Пэўна, д’ябал пераносіў скарб, – вырашылі старыя людзі. – Перахаваў яго ў капцах.
Раскапалі вярхі ўсіх курганоў ля касцёла, потым узяліся за далейшыя…
Гэтая байка, народжаная празмерным жаданнем хутчэй апаражніць кішэчнік, прынесла шмат шкоды курганам.

Раскопваючы самы вялікі, мы наткнуліся на 35-сантыметровы слой вугалю і амаль трохметровы слой попелу. Можна (з пэўнай рызыкай) выказаць здагадку, што на гэтым месцы племя, а дакладней, яго святары, на ўзвышэнні зрабілі пастаяннае месца спальвання нябожчыкаў. Значыць, гэтае месца было святым – тут на рытуальным агні душы развітваліся з цялеснай абалонкай.

Ведаем, што мы капалі курганы літоўскага племені, якое ля сённяшняй Лошы жыло ў Х або ХІ стагоддзі. Былі яны, вядома, паганцамі. Сваіх памерлых спальвалі на адным і тым жа пастаянным месцы. Попел і косці пасля ссыпалі ў яму, дадавалі туды асабістыя рэчы нябожчыка і насыпалі капец. Унутры яго на пэўнай аддаленасці ад попелу ставілі гаршчок са стравамі.

Ці верылі ў несмяротнасць душы? Гаршчок з ядой сведчыць, што так.
Рэшткі глінянага посуду цыліндрычнай формы звычайна ставілі ў цэнтры кургана, а ў адным гаршчок быў пастаўлены ў заходняй яго частцы. Нібы той, хто ставіў, ведаў, што душа паляціць на захад.

Другі з вялікіх курганоў выдаў нам бронзавую пражку ад пояса, гліняны калаўрот і рэшткі глінянай прыстаўкі да яго. Трэці, чацвёрты і пяты былі зруйнаваны скарбашукальнікамі. Толькі ў адным з іх знайшлі прасніцу.

Першы ж курган трэцяй групы, які размяшчаўся паміж першым і другім, прынёс нам сапраўдны археалагічны скарб.

Два масіўныя нашыйнікі, сплеценыя з бронзавага дроту, адзін нашыйнік плоскі з геаметрычным арнаментам, некалькі бранзалетаў з патоўшчанымі канцамі, касцяныя пацеркі, а яшчэ шмат знішчаных агнём маленькіх спіралек, якія маглі быць аздабленнем дыядэмы. У гэтай магіле магла быць пахавана як мінімум тагачасная магнатка. Таму што такія ўпрыгожванні каштавалі вельмі шмат, і дазволіць іх сабе мог толькі вельмі багаты чалавек.
Ліцвінка з Х стагоддзя любіла ўбірацца, і мела з чаго выбіраць. Здабытыя з зямлі ўпрыгожванні былі пакрытыя зялёнай патынай. У такім выглядзе яны выстаўляюцца і ў музеях. А новыя – яны адлівалі золатам, бавілі сваёй прыгажосцю вока. Праўда, былі цяжкаватымі, але гэта толькі сведчыла аб мажнасці ўладальніцы.
Не, усё ж нам сапраўды шанцуе выключна на жаночыя магілы.
– Можа, таму, што кіраўнік экспедыцыі – жанчына, – жартуем мы.
Пані доктар Гэлена Цэхак тлумачыць нам сэнс знаходак, расказвае пра сакрэты археалогіі. І яе навука не падае на лес. Прынамсі, студэнтка гістарычнага факультэта пані Ірэна Хансен-Куэларска гарыць жаданнем ведаў і выказвае найбольшую працавітасць. Усе астатнія студэнты – таксама.

У другім кургане – нічога. У трэцім – бранзалетка і кавалак гаршчка.
Нарэшце нам трапілася магіла мужчыны. Знойдзеныя ў ёй шыла і ножык сведчаць, што іх уладальнік не быў ваяром. Няўжо ўжо ў тыя часы існавалі іншыя рамёствы, акрамя ваенных?
Разам з 10-ю беспрацоўнымі за восем дзён мы раскапалі 18 курганоў. Прадметаў знайшлі нямала. Перад вайной нейкі археолаг (мажліва, што Руманаў) раскапаў 4 курганы, знайшоў сякерку і прасніцу і ўцёк незадаволены.
Са зброі мы знайшлі толькі зламаны наканечнік для дзіды. Купілі яго ў пастуха, які, напэўна, некалі капаўся ў курганах.

З Лошы мы паехалі ў Вільню, каб адпачыць на працягу тыдня. А потым нас чакаюць курганы ў Ячунах. Іх яшчэ не кранала лапата археолага.
У Лошы мы пасля сябе пакінулі яшчэ большую, чым была, легенду пра скарбы. Па наваколлі разнесліся чуткі, што мы знайшлі 7 кілаграмаў золата. Былі нават спробы спыніць нас. Можна гарантаваць, што цяпер ніводнаму кургану не ўдасца пазбегнуць хцівай рукі скарбашукальніка.

Астравецкая праўда  30.03.2010 

Уладзімір ГАЛУБОВІЧ